Đường dây nóng: 02123.850.22

Văn hóa ứng xử trong ăn uống của dân tộc Thái (ngành Thái trắng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La)

Cập nhật: 09:24:39 08 / 07 / 2020
Lượt xem: 80

Ứng xử trong ăn uống hàng ngày

Dân tộc Thái có chữ viết sớm, “quam son côn” là cuốn sách dạy về nguyên tắc sống, chuẩn mực đạo đức trong xã hội. Ngoài dạy cách cư xử hàng ngày người ta còn dạy nhau cách giao tiếp trong ăn uống. Trong gia đình, . Mâm cơm của gia đình phải kính trên, nhường dưới, chủ nhà ngồi phía trên, các con, cháu ngồi phía dưới. Trước đây, trong gia đình người Thái thường sống chung nhiều thế hệ: quy định con dâu không được ngồi chung mâm với bố mẹ chồng. Khi nhà làm cỗ, mổ gia cầm, thủy sản… người ta thường chọn những phần mềm: bộ lòng, trứng của gia cầm, thủy sản…băm nhỏ ướp gia vị cho vào lá dong gói nướng lên để giành cho người già, đùi gà, vịt thường được nhường cho trẻ nhỏ.

Mâm cơm hàng ngày của người Thái trắng xã Mường Sang có thể rất đơn giản hay cầu kì tùy vào tính cách của người chủ gia đình. Đàn ông Thái rất thích vào bếp nên họ thường chủ động đem thức ăn về và tự nấu nướng cho cả gia đình. Họ đặc biệt thích ăn các vị đắng, cay do đó trong bếp thường có “bợ khộm kia” tươi hoặc để khô nếu không đúng mùa - đây là loại rau tạo vị đắng cho món ăn (thường là các món canh) một cách tự nhiên. Mâm cơm hàng ngày không thể thiếu: cơm nếp, cá hoặc thịt, gia vị, canh, rượu.

Vị trí ngồi cũng khá quan trọng, người chủ gia đình (người đàn ông nhiều tuổi nhất trong nhà) ngồi gần bàn thờ sau đó là những người đàn ông khác trong nhà (các con trai) rồi đến vợ chủ nhà ngồi phía gần giường còn phụ nữ, con gái ngồi gần bếp, nếu đã có con dâu, con rể thì người con rể sẽ ngồi cùng với những người con trai trong gia đình (thứ tự theo tuổi tác và bậc vai vế trong nhà) để rót rượu (con rể người Thái trước đây phải ở rể nên sống cùng bố mẹ vợ). Đối với gia đình hiện nay, tình trạng phân ngôi chỗ ngồi trong nội gia, nội tộc vẫn còn phổ biến, nhưng vùng này sự bình đẳng và dân chủ giữa bậc cao niên với thế hệ con cháu đã giảm khoảng cách phân biệt vì lý do tính gia trưởng không còn nặng nề. Hai nữa ngày nay thế hệ trẻ có nhiều sáng tạo và tham gia tích cực trong phát triển kinh tế gia đình, lại am hiểu về xã hội, giao lưu hàng hoá, có kiến thức và kỹ thuật thích ứng tốt hơn lớp già, do đó việc phân biệt chỉ là sự tôn kính trong gia đình.

Khi có khách, ở nhà sàn người Thái có truyền thống ăn cơm xôi, uống rượu ngay giữa lòng nhà, khi thường ngày người ta thường tổ chức ăn uống ngồi mâm tròn, thứ tự ngôi thứ, nếu trong nhà có nhiều thế hệ và đông thì tách mâm nam nữ riêng. Khi có khách thì đàn ông ngồi tiếp khách còn phụ nữ ngồi mâm riêng.

Khách tới nhà có thể là người bạn từ xa đến thăm hoặc bên ngoại (lung tạ). Khi đó gia đình chủ nhà sẽ mổ gà để tiếp đãi khách bởi vì họ quan niệm gà là loại thức ăn ngon nhất, sang trọng để tiếp đãi khách quý. Gà là một trong những loài gia cầm đi vào nếp sống văn hoá Thái rõ rệt nhất. Đây là con vật luôn được sử dụng như một phương tiện biểu hiện tấm lòng mến khách của dân tộc Thái. Tục ngữ Thái có câu: “Pí noóng ma lung tạ tảu, khá cáy khai láu” (Anh em đến, họ ngoại lại phải mổ gà, mở rượu). Nếu không có gà, gia chủ thường phải thay bằng trứng và rất áy náy vì tiếp khách không được chu đáo. Gà thường sẽ được chế biến thành món gà luộc, chia thành 2 đĩa: 1 đĩa đầu, cổ, cánh, lòng mề, chân gà để ở trước mặt khách (để thể hiện chủ nhà đã mổ 1 con gà nguyên vẹn, chứng tỏ được sự hiếu khách), 1 đĩa thịt gà riêng để ở giữa mâm cơm, đi kèm đó là 1 đĩa chấm (chẩm chéo: ớt, muối, mák khén) ở gần đĩa thịt cho khách dễ chấm thức ăn. Ngoài món gà có các món cá, rau rừng, măng rừng, món ốc, ếch lấy được từ ngoài ruộng và món canh làm từ nước luộc gà là canh măng rất ngon không thể thiếu. Việc sắp xếp mâm cơm là của phụ nữ, còn đàn ông sẽ ngồi theo sự chỉ đạo của chủ nhà cũng là theo phong tục của người Thái từ lâu nay. Khi ngồi vào mâm cơm, chủ nhà vẫn ngồi chỗ gần bàn thờ rồi đến khách và tiếp sau là những người đàn ông trong gia đình (thường chủ nhà hay gọi thêm con cháu trong gia đình đến tiếp khách, uống rượu với mình), phụ nữ có thể xếp mâm riêng hoặc là ngồi gần phía bếp.

Bắt đầu ăn người chủ nhà sẽ nâng chén rượu giới thiệu khách với gia đình mình là ai sau đó chạm chén với người khách rồi lần lượt những người khác trong mâm rượu. Cạn chén đầu tiên xong, chủ nhà lại rót chén tiếp theo để giới thiệu với khách thành phần gia đình mình, sau đó các chén rượu tiếp là mời riêng từng người trong mâm rượu. Chủ nhà sẽ gắp miếng thịt cho khách trước, sau đó, thấy khách cũng vui vẻ, nhiệt tình, chủ sẽ gắp thêm miếng mề cho khách (người Thái cho rằng mề gà là nơi đựng cơm gạo, ngô tức là của cải nên gắp cho khách mề gà là thể hiện sự yêu quý và muốn chúc khách có nhiều của cải, tiền bạc). 2 chiếc chân gà được chủ nhà và khách xem điềm tốt, xấu bởi gà là con vật hiến sinh trong tất cả các lễ nghi tôn giáo, tín ngưỡng, hội hè,  nghi thức lên nhà mới, cưới xin, ma chay.

Người khách đến chơi nhà phải uống cạn các chén rượu mới thể hiện tình cảm của mình với chủ nhà và mời rượu chén đầu tiên là mời chủ nhà, sau đó, chú ý lắng nghe xem người thứ 2, 3, 4… mà chủ nhà giới thiệu là ai vì thường chủ nhà sẽ giới thiệu từ người có vị trí cao đến thấp trong gia đình và chúc riêng theo thứ tự đó. Chúc hết người trong mâm rượu của mình khách có thể đến mâm của phụ nữ chúc các bà, các cô, các mẹ. Ngược lại, người vợ chủ nhà hoặc những người phụ nữ khác sẽ đến chúc rượu người khách đến nhà tạo ra tình cảm thân thiết, nhiệt tình cũng như sự thoải mái về việc đối xử với phụ nữ trong phong tục người Thái. Người phụ nữ tiếp khách và trò truyện, rót rượu mời khách; đồng thời phải giới thiệu món ăn cho khách, cách ăn, cách chế biến, nguyên liệu là gì, ý nghĩa xã hội của món đó… đồng thời người phụ nữ cũng là người giới thiệu chính về tập quán của dân tộc cho khách nghe, làm cho khách không chỉ ăn ngon mà còn hiểu biết thêm về văn hoá tộc người cũng như bản sắc riêng từng dân tộc.

Trong ứng xử ăn uống, việc chúc rượu của người Thái có điểm rất đặc biệt và thể hiện tình cảm của chủ nhà là gửi rượu: chủ nhà thường gửi 1 chén rượu đến người vợ của khách không có mặt tại mâm rượu hoặc 1 ai đó quan trọng (bố mẹ người khách) nhưng gần gũi nhất vẫn là vợ của khách, điều này thể hiện sự chu đáo, sâu sắc cũng như tình cảm gắn bó của chủ nhà với khách. Khi khách nhận chén rượu này sẽ uống 2 chén cùng 1 lúc và uống cạn để cho thấy mình đã đón nhận tình cảm của chủ nhà, cũng không quên gửi đến chủ nhà 1 lời mời tới chơi, tới thăm gia đình mình vào 1 dịp nào đó gần nhất.

Rượu đã say, cơm đã no, tình đã nồng nàn thấm đượm, kết thúc bữa cơm chủ nhà sẽ bảo con gái lấy 1 chậu nước ấm đến cho khách rửa tay sạch sẽ để cảm nhận thêm sự chu đáo trong văn hóa ứng xử của người Thái Mường Sang.

Khi có việc lớn đông người như cưới xin, ngày tết hoặc nhà có đám ma thì mâm cơm rượu được rải theo chiều dọc lòng nhà sàn, có thể ngồi một dãy hoặc hai dãy theo điều kiện không gian. Điều chú ý ở đây là họ kiêng khách nữ ngồi lên phiá bàn thờ của chủ nhà hoặc con dâu ngồi gần cùng phía bố chồng, bác bên chồng.

Về tổ chức ăn uống liên quan đến tập quán và ứng xử có một số điều kiện cơ bản trong ăn uống (đối với người Thái tại Mường Sang) như sau:

+ Phải có bếp đun nấu, chế biến thức ăn.

+ Có sàn ngoài rửa rau.

+ Có đủ các thứ dùng như bát đĩa, chén, đũa, thìa…

+ Có đủ các vật chất như gạo, thịt, cá, rau, gia vị…liên quan các món ăn và nội dung tiệc rượu.

+ Có người thạo chế biến và tổ chức nấu ăn.

Bữa ăn cơ bản gồm có cơm- rau- cá- thịt- gia vị- rượu uống. Ứng xử ăn uống khi tiếp khách thì cần có đầy đủ chủ nhà để giới thiệu cho khách ý nghĩa các món ăn, coi đó là vấn đề văn hoá, giúp người khách tìm hiểu về phong tục, quan hệ dòng tộc trong gia đình, cộng đồng.

Như vậy, có thể thấy người Thái tại Mường Sang, Mộc Châu có ứng xử trong ăn uống rất cơ bản, họ có nguyên tắc, cách ăn, cách ngổi trong mâm ăn vẫn luôn là sự thể hiện việc kính trọng người trên, tôn trọng những nơi linh thiêng trong ngôi nhà. Những bữa cơm có khách quý là những bữa ăn thấm đượm tình cảm của chủ nhà, sự thân thiện trong giao tiếp, tôn trọng khách mời và mang đậm văn hóa truyền thống lâu đời của người Thái, luôn để lại ấn tượng cho những ai đến thăm gia đình.

Lường Ngọc Ánh - Phòng nghiệp vụ Bảo tồn - Bảo tàng

 


Các tin khác:

Thống Báo

Liên Kết Website

Video - Sự Kiện

Không có video - Upload lại link

Thống Kê

Hôm nay : 22
Hôm qua : 22
Tháng này : 473
Tổng truy cập : 30270
Đang trực tuyến : 1