VĂN BIA LÊ THÁI TỔ- MỘT DI SẢN VĂN HÓA VÔ GIÁ Ở SƠN LA

         Lê Thái Tổ (Lê Lợi) xuất thân trong một gia đình quân trưởng ở Thanh Hóa, trưởng thành trong thời kỳ nhà Minh đô hộ nước Việt. Năm 1418, Lê Lợi tổ chức cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống lại quân đội chiếm đóng. Dưới sự lãnh đạo của ông, nghĩa quân sau 10 năm chiến đấu gian khổ đã đánh bại quân Minh và giành lại độc lập cho người Việt. Mùa xuân năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu là Lê Thái Tổ, sáng lập nhà Lê sơ và khôi phục quốc hiệu Đại Việt. Nhà vua đã xây dựng lại khoa cử, luật lệ, kinh tế, chế tác lễ nhạc, đồng thời thu thập lại sách vở, mở mang trường học... làm cho nước Đại Việt được thịnh trị.

         Để bảo vệ bờ cõi của đất nước, ông đã thân chinh cầm quân đi trấn áp các tù trưởng nổi loạn ở một số nơi, nhất là ở các vùng biên ải. Năm 1432 ông cũng đã cầm quân đi dẹp loạn Đèo Cát Hãn- một tù trưởng ở Phủ An Tây ( thuộc tỉnh Lai Châu ngày nay). Đèo Cát Hãn cùng quân nổi loạn đã đầu hàng và xin quy phục triều đình, Lê Lợi đã đã rộng lượng xá tội cho Đèo Cát Hãn và cùng quân sỹ triều đình xuôi dòng Sông Đà về kinh đô Thăng Long.

          Trên đường về, khi đến vùng Đá Phổ ( thuộc xã Bắc Phong, huyện Phù Yên ngày nay), Nhà Vua cùng quân sỹ nghỉ chân. Trước cảnh núi rừng, sông nước hùng vĩ, hữu tình, với tâm hồn thi sỹ Vua Lê đã ứng tác một bài thơ thất ngôn bát cú ( 8 câu, mỗi câu 7 chữ), rồi sai người chọn vách đá phẳng đẹp bên Sông Đà để khắc bài thơ. Bài thơ có nội dung như sau:

                Đá tảng khen ai khéo đặt làm

                Giăng dây loạn thạch kẻ khung nham

                Tiêu tương lứa thứa màu phơi bạc

                Bích thủy bóc lần vẻ tựa lam

                Khai tác xưa kia đà thành trí

                Vu chinh sau đó chẳng dung phàm

                Điện an muôn vững định bàn thạch

                Hiểm dị đâu là kẻ bản Nam

                ( Mậu Tý niên, Trung Đông bút)

Dịch nghĩa:

                 Đá từng lớp, từng lớp , khen ai khéo sắp đặt nên

                 Đá lởm chởm giăng bày bên sông, đáng gọi là hiểm trở

                 Thư thái như cảnh Tiêu Tương, phơi màu bạc trắng

                 Xô đẩy nhau từng làn sóng biếc lộ vẻ xanh lam

                 Trước kia khai tác là công của các bậc thông minh tài giỏi

                 Sau này đánh dẹp không tha lũ phàm tục

                 Muốn xây dựng đất nước thanh bình phải đặt nền móng

                 Đất xung yếu bảo vệ nước Nam là ở những đâu?

                (Viết tháng 12 năm Mậu Tý)

Đây là bài thơ luật, có giọng văn cổ, mang giá trị lớn về mặt văn học; đồng thời là một minh chứng hùng hồn khẳng định chủ quyền của đất nước ta ở vùng biên cương phía Tây Bắc từ thời cha ông ta dựng nước, xây nền độc lập.

         Bài thơ đã tồn tại sừng sững ở vách đá Sông Đà suốt 551 năm, được nhân dân gọi nôm na là Bia Đá Phổ. Đến năm 1983 để giải phóng vùng lòng hồ, tích nước cho thủy điện Hòa Bình, phiến đá chứa bài thơ đã được các cơ quan chức năng tiến hành tách ra khỏi vách núi ở bản Đá Phổ, xã Bắc Phong và đưa về cất giữ ở huyện Phù Yên và đã được Viện Hán Nôm khảo cứu, dịch thuật. Tháng 3 năm 2019, được sự nhất trí của Sở văn Hóa, Thể thao và Du lịch Sơn La, Bảo tàng tỉnh đã phối hợp với Phòng Văn hóa- Thông tin huyện Phù Yên thuê phương tiện vận chuyển Bia Đá Phổ về lưu giữ tại Bảo tàng để phục vụ việc nghiên cứu và giới thiệu di sản văn hóa đặc sắc này với khách tham quan.

Phạm Duy Khương - Phó Giám Đốc - Bảo tàng Sơn La