CUỘC VƯỢT NGỤC LỊCH SỬ NĂM 1943

          Nhà ngục Sơn La từng được biết đến là một địa ngục trần gian, nơi thực dân Pháp đã từng giam cầm, đày ải và thủ tiêu ý chí của những chiến sĩ cộng sản và những người Việt Nam yêu nước. Với địa thế của một nơi “lam sơn chướng khí, rừng thiêng nước độc” bệnh sốt rét luôn là nỗi ám ảnh kinh hoàng không chỉ với các tù nhân mà với cả người dân sở tại. Từ năm 1930 đến năm 1945, thực dân Pháp đã đưa lên giam cầm tại nhà tù Sơn La 1013 lượt tù nhân chính trị.

          Năm 1942, tình hình thế giới biến chuyển có lợi cho cách mạng Việt Nam. Cuối năm này,  đồng chí Trần Đăng Ninh bị đưa lên giam cầm tại Nhà tù Sơn La mang theo tinh thần của Nghị quyết lần thứ 8 của Ban chấp hành Trung ương Đảng yêu cầu Chi bộ các nhà tù cần phải tổ chức vượt ngục cho một số Đảng viên có kinh nghiệm trở về tiếp ứng phong trào cách mạng. Chủ trương vượt ngục của Chi bộ nhà tù phù hợp với chủ trương chung của Nghị quyết Trung ương đề ra. Chi bộ đã quyết định đưa ra 4 tiêu chí để lựa chọn tù nhân vượt ngục là những đồng chí có :

              1. Tinh thần kiên định, mưu trí, sức khỏe tốt ;

              2. Có án nặng và đã được thử thách nhiều năm ;

              3. Có năng lực công tác ;

              4. Có cơ sở cách mạng ở bên ngoài.

Sau nhiều cuộc họp, cuối cùng chi bộ nhất trí danh sách đoàn vượt ngục bao gồm 3 đồng chí :

               - Nguyễn Văn Trân - hoạt động ở công đoàn Hà Nội, biết tiếng Thái.

               - Lưu Đức Hiểu (Lưu Quyên) - Nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội

               - Trần Đăng Ninh (Nguyễn Tuấn Đáng) - mới bị bắt có nhiều cơ sở cách mạng ở các tỉnh.

          Sắp đến ngày vượt ngục, đồng chí Nguyễn Lương Bằng (Anh Cả, Sao Đỏ) là đảng viên lão thành, đã ở tù gần 10 năm đề nghị chi bộ được tham gia vượt ngục lần này. Lúc này sức khỏe đồng chí rất yếu, nhưng trước sau đồng chí vẫn quyết tâm xin đi: “Vô luận thế nào, các đồng chí không tổ chức vượt ngục thì thôi, đã tổ chức thì phải để tôi tham gia. Tất cả mọi khó khăn nguy hiểm các đồng chí chịu đựng được, tôi cũng có thể chịu đựng được, cùng nữa phải hy sinh giữa đường cũng phải chịu”. Cuối cùng Chi bộ quyết định thêm đồng chí Nguyễn Lương bằng vào danh sách đoàn vượt ngục.

Chân dung 4 tù nhân vượt ngục:     đ/c Nguyễn Lương Bằng, đ/c Trần Đăng Ninh, đ/c Nguyễn Văn Trân, đ/c Lưu Đức Hiểu

          Ban đầu, chi bộ lên kế hoạch để đồng chí Trân liên lạc ra ngoài với một nhóm người Hoa đi buôn. Họ có vũ khí và vạch lộ trình cho nhóm vượt ngục sẽ đi từ Sơn La ra Móng Cái rồi về Hà Nội. Nhưng sau đó kế hoạch không thành vì tên công sứ Cousseau đã theo dõi đường dây buôn bán của nhóm người Hoa này. Chi bộ quyết định vạch kế hoạch khác.

          Theo phương án mới, chi bộ phải chuẩn bị thêm: giấy tờ giả, quần áo,   lương thực, thuốc men, vũ khí, tiền bạc... Những điều kiện này nhanh chóng tìm được người cung cấp. Lương khô do tổ nhà bếp chuẩn bị; thuốc men thì được đồng chí Cầm Văn Inh, một y tá làm ở bệnh xá cung cấp; còn anh Lò Văn Giá chuẩn bị quần áo. Đặc biệt, các đồng chí còn có một tấm bản đồ quân sự tỉ mỉ để nghiên cứu trước đường đi, mỗi người còn có một thẻ thuế thân khống của Pháp, những thứ vô cùng quý giá này là do đồng chí Bế Nhật Huấn, đảng viên duy nhất bên ngoài nhà tù, thư ký tòa công sứ Pháp cung cấp.

          Riêng phần súng các đồng chí đã phải rất vất vả mới liên lạc được ra ngoài đặt thợ rèn làm cho hai khẩu súng tự tạo. Tuy nhiên khi súng đã chuẩn bị xong thì nảy ra một khó khăn mới, đó là thiếu đạn. Khi đó đồng chí Trân đã chuẩn bị diêm sinh và lưu huỳnh bí mật chế tạo đạn trên khu nhà bếp. Có lần, đang nhồi thuốc, thuốc đạn bắn nổ, đồng chí đã nhanh trí đạp đổ luôn chiếc thùng tôn bên cạnh đánh lạc hướng nghi ngờ của lính gác. Trong suốt thời gian chuẩn bị đó, ngày nào đi lao động những người trong nhóm vượt ngục cũng xin đi làm ở những nơi thật xa để luyện tập khả năng đi lại, trèo đèo, lội suối.

          Trước cuộc vươt ngục tự phát không thành của hai đồng chí người Tày Cao Bằng là Đàm Văn Lý và Nông Văn Tường năm 1941, vì không thông thuộc địa hình nên chỉ sau 3 ngày chạy chốn đã bị bắt, đồng chí Đàm Văn Lý bị thực dân Pháp chặt và bêu đầu ở cổng nhà ngục Sơn La để khủng bố tinh thần tù nhân. Cuộc vượt ngục của hai đồng chí là bài học xương máu đối với Chi bộ Nhà tù Sơn La. Vì vậy Chi bộ đã nhận định rằng nhân tố quyết định sự thành bại của cuộc vượt ngục là cần phải có một người địa phương, thông thạo địa hình dẫn đường. Qua xem xét cũng như một giai đoạn thử thách Chi bộ nhận thấy anh Lò Văn Giá là một người đáng tin cậy, có cảm tình với cách mạng và đang hoạt động trong tổ thanh niên Thái cứu quốc. Anh Giá xung phong dẫn đoàn vượt ngục, chi bộ phân vân vì hoàn cảnh gia đình đồng chí neo người, vả lại nhiệm vụ này rất khó khăn và nguy hiểm. Nhưng trước sự quyết tâm của anh Giá, chi bộ đã nhất trí giao nhiệm vụ.

Chân dung đồng chí Lò Văn Giá

          Hơn một năm chuẩn bị chu đáo, cuối cùng ngày vượt ngục cũng được ấn định, đó là ngày 03/08/1943.

         Theo như kế hoạch, vào buổi sáng ngày 03/08/1943, trong khi Chi bộ bố trí 4 hình nộm nằm trong trại giam giả vờ là 4 tù nhân ốm xin nghỉ làm hôm đó,  nhóm tù vượt ngục đã được anh em hỗ trợ trốn ra ngoài khi điểm danh đi lao động, rồi di chuyển đến địa điểm đã hẹn trước với anh Lò Văn Giá. Với sự sắp xếp như vậy, kẻ địch có phát hiện được thiếu tù nhân thì đoàn tù đã đi được một ngày đường và thoát khỏi vòng nguy hiểm. Nhưng khi vừa ra khỏi cửa ngục chưa đi đến chân đồi, đồng chí Lưu Đức Hiểu đi cuối cùng đã chạm tên đội cai đang ngược dốc lên, hắn nhìn lướt qua, anh Hiểu đang trong trang phục người Thái, đội nón nghiêng không rõ hết mặt, nên hắn không nhận ra, may mắn bốn anh em đã gặp anh Giá bên kia suối Nậm La. Sau khi thay trang phục đồng bào, các đồng chí đã đem bỏ quần áo tù ở con đường hướng sang Lào để đánh lạc hướng sự truy lùng của địch.  Sau đó anh Lò Văn Giá đã dẫn 4 đồng chí đi đến bến Tạ Chan để vượt sông Đà sang Yên Bái rồi đi về chiến khu Vần - Hiền Lương (Phú Thọ). Nhờ sự dẫn đường của anh Lò Văn Giá, chiều tối cùng ngày tổ vượt ngục đã có mặt tại phố Tạ Chan bên bờ sông Đà. Nhưng lúc này, nước sông Đà dâng cao lại chảy xiết, đoàn vượt ngục đã thay đổi kế hoạch, không vượt sông Đà nữa mà đổi theo hướng đi về quốc lộ 41(nay là quốc lộ 6). Trước khi ra đi, cấp ủy đã dặn: “Bất luận thế nào các đồng chí phải về được dưới xuôi, không được phép quay trở lại Sơn La”, vì vậy nhiệm vụ đặt ra đến đêm hôm sau phải đi được 60 cây số, không để địch phát hiện dấu vết, thà chết chứ không để địch bắt lại. Đêm đó các đồng chí phải ngủ trên một tảng đá lớn giữa dòng suối để tránh thú dữ. Nói là ngủ nhưng chẳng ai chợp mắt được vì rét, đói và lo bị quân lính đuổi theo sau hay dân chúng sục sạo truy tìm.

          Quãng đường cắt ngang sang quốc lộ 41 rất khó khăn, đèo dốc cheo leo, leo lên đã nhọc nhằn, khi xuống bên kia dốc các đồng chí phải nhoài từng bước một. Rồi đồng chí Nguyễn Lương Bằng bỗng trượt chân, trôi tuột, may thay đồng chí túm được bụi cây mua, còn đồng chí Trần Đăng Ninh nhanh tay túm được vạt áo bạn, anh em được phen hú vía.

          Gần đến được đường 41, tránh sự để ý của phản động địa phương, đoàn vượt ngục quyết định chia thành hai nhóm, mỗi nhóm mặc trang phục khác nhau : nhóm đầu có đồng chí Trân và đồng chí Hiểu thạo tiếng Thái, vẫn mặc quần áo Thái mang thẻ thuế thân người Thái, đi trước cùng đồng chí Giá ; tốp sau gồm đồng chí Bằng, sức khỏe không được tốt do bị ốm trước ngày vượt ngục nên có đồng chí Ninh trợ giúp, cả hai mặc quần áo người Kinh mang thẻ thuế thân người Kinh. Mỗi nhóm đi cách nhau 100m. Mọi người phải hết sức bí mật, cảnh giác trong khi tiếp xúc với những người lạ mặt, thống nhất với nhau một câu trả lời với bọn phìa tạo địa phương khi chúng xét hỏi : “Chúng tôi từ Phù Yên đi Tạ Khoa đến Mộc Châu để mua hàng của bà Cả Thịnh”.

         Trong khi nhóm của đồng chí Nguyễn Văn Trân đi trót lọt thì nhóm của đồng chí Ninh và đồng chí Bằng bị một toán lính người của tên chi châu Yên Châu đuổi theo chặn lại. Viên tri châu hỏi thẻ thuế thân và các giấy tờ đi đường khác của hai đồng chí rồi hạnh họe đủ điều. May nhờ đủ giấy tờ hợp lệ, trả lời rành rọt và khôn khéo mà hai đồng chí mới thoát khỏi Yên Châu và theo kịp nhóm trước. Đi được một quãng đồng chí Bằng mới thở phào nhẽ nhõm. Thì ra trong túi cao su vẫn còn thuốc và xi lanh, nếu bị khám xét chắc chắc các đồng chí sẽ bị lộ thân phận. Trên chặng đường đi không ít lần các đồng chí chạm phải các đợt lùng sục khác của phìa tạo địa phương làm mọi người có không ít phen hú vía. Có lần đang đi đường, nhóm đồng chí Bằng gặp một tên phìa đi tuần. Hồi hộp, lo sợ nhưng không thể nào tránh được cuộc chạm chán này, hai đồng chí đã giả vờ tính tiền ngậu xị như hai gã lái buôn làm bọn chúng tưởng thật không hỏi gì. Về đến bản Lương, hai đồng chí vào nhà ông quản đạo xin ngủ nghỉ qua đêm. Đang thiu thiu ngủ, thấy trong xóm gọi nhau ầm ĩ rồi kẻ đóm người dao chạy xô ra ngoài rình rịch. Nhóm đồng chí Bằng giật mình lo sợ rằng nhóm của đồng chí Trân, Hiểu và Giá đã bị bắt vì nghe nói là dân đang đi đuổi nhà pha. Hóa ra đó là vài người Mán đi chợ về khuya, nghe đến đó hai đồng chí mới hoàn hồn trở lại. Hai ngày sau, các đồng chí đều về được đến Suối Rút.

           Trải qua 9 ngày đêm gian khổ và nguy hiểm, về tới Suối Rút (Hòa Bình) cuộc vượt ngục xem như đã thành công. Giờ phút chia tay đã đến, bùi ngùi, xúc động, 4 đồng chí giao số tiền, thuốc men còn lại cho anh Giá, còn dặn dò anh đừng vội quay trở về nhà, mà hãy lánh lên vùng cao để tránh sự truy lùng của thực dân Pháp, đợi tình hình yên ổn, bắt được liên lạc với Chi bộ Nhà tù Sơn La hãy quay trở về. Anh Giá nắm chặt tay, cười :  “Các anh đi trót lọt là tôi yên tâm rồi, còn về phần tôi các anh đừng lo”, rồi lập tức trở về Sơn La. Khi anh Giá vừa mới đặt chân về đến sân nhà, Thực dân Pháp đã ập đến và bắt lấy anh. Sau một thời gian giam cầm, tra tấn nhục hình không khuất phục được ý chí người thanh niên Thái dũng cảm, cũng không có chứng cứ để kết án anh, chúng đã đưa anh vào rừng và thủ tiêu một cách hèn hạ. Anh Giá hi sinh năm đó khi mới 24 tuổi đời. Hình ảnh anh Giá ngã xuống như một ngọn lửa thổi bùng lên khí thế cách mạng ở khắp các bản làng Sơn La và tấm gương của anh đã trở thành 1 tượng đài về tinh thần yêu nước, đoàn kết dân tộc. Ghi nhận công lao to lớn và đóng góp của anh vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, năm 1994 anh Lò Văn Giá được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Tại quê hương anh bản Cọ, thành phố Sơn La, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Sơn La đã xây dựng Nhà tưởng niệm mang tên anh.

           Chiều ngày 13/8/1943, đoàn vượt ngục đã về đến Hà Đông nhanh chóng bắt liên lạc với Thành ủy Hà Nội và cơ quan liên lạc Trung ương Đảng, đồng chí Bình Phương được cử làm liên lạc với Chi bộ nhà tù Sơn La. Từ 11/1943, Chi bộ Nhà tù Sơn La thường xuyên nhận được tài liệu, thông tin chỉ đạo từ Trung ương và được công nhận là chi bộ chính thức, do Trung ương Đảng trực tiếp chỉ đạo, được giao nhiệm vụ lãnh đạo phong trào cách mạng trên địa bàn tỉnh Sơn La. Lấy địa điểm Cây đa Bản Hẹo là nơi liên lạc và trung chuyển tài liệu.

           Cuộc vượt ngục thành công là nhờ chi bộ Nhà tù Sơn La có sự chuẩn bị chu đáo về mọi mặt, bốn chiến sỹ cộng sản quyết tâm, gan dạ; anh Lò Văn Giá dẫn đường dũng cảm, mưu trí, xử lý các tình huống bình tĩnh, khéo léo theo đúng kế hoạch đặt ra. Thành công của cuộc vượt ngục đã gây tiếng vang lớn, nó không những cổ vũ tinh thần đấu tranh đối với tù nhân chính trị nhà tù Sơn La, mà còn tạo niềm tin của anh em đối với sự lãnh đạo của chi bộ.

Vũ Thu Thủy – Phòng Giáo dục-Truyền thông