Gốm Mường Chanh - Sản phẩm truyền thống của dân tộc Thái Tây Bắc

Mường Chanh, Mai Sơn, Sơn La không chỉ được biết đến với cái tên gắn với địa danh lịch sử quê hương cách mạng tiền khởi nghĩa ở Sơn La, Mường Chanh còn là cái nôi của của Nghề làm gốm- một nghề thủ công truyền thống của đồng bào dân tộc Thái, đã hình thành, phát triển từ rất lâu đời và tồn tại cho đến ngày nay.

          Thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất Mường Chanh một thứ nguyên liệu rất quý giá để làm gốm, đó là đất sét pha cao lanh với các màu vàng, trắng, xanh, đen. Trong thung lũng Mường Chanh đất sét có ở mọi nơi; tuy nhiên có nơi chỉ có đất màu vàng, có nơi có đất màu trắng hay màu xanh, màu đen, nhưng thường thì đất màu vàng hay ở lớp trên mặt còn các loại màu khác thường ở lớp sâu hơn.

          Những người làm gốm ở Mường chanh thường khai thác đất sét làm gốm vào buổi sáng  để đất không bị khô, đất được sắn bằng xẻng, mai và bỏ vào sọt tre để gánh về nhà, thậm chí người ta còn nặn đất thành những viên tròn như trái bóng và dùng đòn càn đâm xuyên hai hòn đất ở hai đầu và gánh về nhà.

          Đất sét mang về có thể được ủ ở một cái hố nhỏ ở dưới gầm sàn, trên phủ tấm ly non giữ ẩm để dùng dần hoặc có thể được dùng ngay. Đất sét khai thác về không phải cứ thế đem ra để tạo hình gốm mà còn phải qua khâu gia công để làm nhuyễn và loại bỏ tạp chất. Người ta dùng một tấm gỗ làm bàn, để đất sét ở trên và dùng chày đập liên tục cho đến khi đất xét thật nhuyễn; trong quá trình đập đất thì nhặt những tạp chất lẫn trong đất như rễ cây, sỏi đá…để khi nung gốm không bị nổ. Nếu là đất sét để giành đã lấy từ lâu để ở trong hố, do đã bị bay mất một phần hơi nước thì trong khi vừa đập người ta vừa phải cho thêm một ít nước để đảm bảo độ dẻo của đất. Khâu gia công đất rất quan trọng, chỉ những người có tính cẩn thận, có kinh nghiệm lâu năm mới làm được vì nếu không loại bỏ hết tạp chất, hay đất bị khô, bị nhão sẽ gây khó khăn cho khâu tạo hình cũng như ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm gốm khi ra lò.

          Gốm Mường Chanh được tạo hình bằng bàn xoay ( khiên)và một số dụng cụ chuyên dùng để cắt, vẽ hoa văn (ma láp); dụng cụ làm nhẵn( bi cha); dụng cụ dùng để uốn cong( bi kiểng); dụng cụ làm hoa văn chỉ nổi( coong tô xít)… Đồ gốm được tạo hình từ đáy, đến thân, miệng và sau cùng là trang trí các loại hoa văn như hoa văn khắc vạch, hoa văn sóng nước hay hoa văn chỉ nổi tùy theo từng loại sản phẩm khác nhau. Loại hình đồ gốm Mường Chanh mang đặc trưng riêng với đường nét, hình dáng độc đáo, phù hợp với tính năng sử dụng rất thiết thực trong mỗi gia đình dân tộc Thái Sơn La cũng như đồng bào dân tộc vùng Tây Bắc nói chung. Gốm sau khi đã tạo hình xong thì được để hong khô ở dưới gầm sàn , không phơi nắng vì hơi nước thoát quá nhanh sẽ làm nứt vỡ sản phẩm.

          Kỹ thuật nung gốm bằng lò được đào sâu tròng lòng đồi đất cạnh nhà. Nhiên liệu đốt bằng củi với độ nung đạt tới 1000- 1200 độ C liên tục trong khoảng 12 giờ, mỗi lò gốm cần từ 3- 4 m3 củi. Sau đó để tạo cho gốm có màu xanh chàm đặc trưng, người ta cho một ít lá cây dẻ ( bau có) vào rồi tiếp tục ủ trong 2-3 ngày mới cho sản phẩm gốm ra lò. Việc nung gốm là khâu quan trọng đặc biệt trong quy trình sản xuất đồ gốm, chẳng thế mà những nhà sản suất gốm chuyên nghiệp gọi nghề làm gốm là nghề “chơi với lửa”. Ở Mường Chanh cũng vậy, bởi coi trọng việc nung gốm mà trước khi cho gốm vào lò nung người chủ lò phải làm một lễ cúng xin các thần linh phù hộ cho mẻ gốm của mình được tốt đẹp như ý muốn. Sau khi đã đốt lò, người thợ gốm phải túc trực suốt quá trình nung gốm để cho lửa cháy vừa độ, để nhìn màu của đồ nung bên trong lò xem khi nào gốm đã kiệt nước để tăng nhiệt độ cho gốm chín; khi nào thì bớt lửa để ủ gốm… Nếu không có kinh nghiệm, điều chỉnh nhiệt độ không đúng lúc sẽ làm đồ gốm nứt vỡ, méo mó hay gốm bị non, bị già…

          Đồ gốm Mường Chanh thuộc loại gốm sành nâu, sản phẩm đẹp và có nhiều loại như chum to, chum nhỡ, chum nhỏ, ang đựng mỡ, đồ nấu cách thủy, chậu rửa…không chỉ được sử dụng thiết thực trong đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn gắn với đời sống tâm linh của đồng bào Thái, bởi chum gốm còn được dùng để đựng xương người đã qua hỏa táng, còn những người hung táng thì chum được đặt trên chốc quan tài để đựng dây tơ rồi dòng lên trên mặt đất gọi là “ sai chau” có nghĩa là (dây tim), bởi theo quan niệm của dân tộc Thái có như vậy hồn người chết mới siêu thoát được.Trong những năm đầu thế kỷ XX sản phẩm gốm Mường Chanh còn được dùng để trao đổi hàng hóa giữa các dân tộc trong cả vùng Tây Bắc.

          Nghề làm gốm của dân tộc Thái ở Mường Chanh không những mang lại giá trị kinh tế cho đồng bào mà còn là một di sản văn hóa độc đáo, quý báu  cần được bảo tồn, gìn giữ và phát huy.

*Chum to ( hay hamk): Thường được dùng để đựng nước, để ủ rượu nấu, ủ cây chàm nhuộm vải, đựng măng chua để ăn quanh năm…

* Chum nhỡ ( hay bắc, ụk ) để ủ rượu cần, đựng gạo, muối dưa, để ủ thịt chua hoặc mắm cá chua, đựng da chua, đựng rượu đã qua trưng cất.

*Chum nhỏ (om, ọ): Được dùng đựng mỡ, muối, mắm cá, riêng mắm cá hoặc dưa được đựng vào chum gốm mắm rất thơm, ngon không bị khú. (ọk lảu) có cấu tạo miệng rất nhỏ, đựng được 1- 2 lít nên thường dùng rót rượu uống thay chai hoặc ngâm rượu thuốc.

* Nồi ươm tơ ( mỏ sao mọnk): Đây là dụng cụ không thể thiếu vì nghề trồng bông dệt vải của dân tộc Thái rất phát triển đi kèm với chăn tằm ươm tơ để cung cấp nguyên liệu cho nghề dệt thổ cẩm.

* Ang để nấu cách thủy ( Chỗ mọk): Dân tộc Thái thường ăn cơm xôi với đồ ăn khô như  thịt, cá nướng, hun khói, đun cách thủy, nên đây cũng là đồ dùng không thể thiếu trong mỗi gia đình của dân tộc Thái.

         Nghề làm gốm ở Mường Chanh đến nay vẫn được bảo tồn, các nghệ nhân thường truyền nghề cho con cháu trong gia đình mặc dù hiện nay đã có nhiều đồ dùng thay thế được chum gốm.

          Nằm trong tổng số các sưu tập hiện vật dân tộc Thái được sưu tầm và lưu giữ trong kho hiện vật bảo tàng. Sưu tập hiện vật gốm là một trong những di sản văn hóa dân tộc có giá trị đặc biệt quan trọng được trưng bày giới thiệu tới công chúng tại Bảo tàng Sơn La.

Phạm Quang Khải - Phòng nghiệp vụ BT-BT