Thạp đồng Đá Đỏ- Một di sản Văn hóa đặc sắc ở Sơn La

Huyện Phù Yên nằm ở phía Đông Nam tỉnh Sơn La, có gianh giới giáp với huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ, có dòng sông Đà chảy qua ở phía Tây Bắc. Trên địa phận huyện Phù Yên đã phát hiện được nhiều cổ vật quý thuộc các thời đại Đá Cũ, Đá Mới và Văn hóa Đông Sơn như rìu đá chế tác bằng kỹ thuật ghè đẽo, rìu đá mài, vòng tay bằng đá quý, rìu đồng, trống đồng các loại. Đặc biệt tại đây đã phát hiện được một chiếc Thạp đồng-  hiện vật được các chuyên gia giám định cổ vật xác định là thuộc loại quý hiếm tại Việt Nam.

        Thạp đồng được gia đình bà Đinh Thị Tần, bản Đá Đỏ, xã Đá Đỏ, huyện Phù yên, tỉnh Sơn La, phát hiện năm 1979 ở sâu 3m dưới thềm bờ phải sông Đà nên được gọi là Thạp đồng Đá Đỏ, khi phát hiện trong thạp có vò gốm một ít xương vụn nát. Thạp hình trụ, có Đường kính miệng 44 cm, Đường kính đáy 44 cm, chiều cao 43 cm, chân cao 9cm, cân nặng 13 kg.

 Thạp đồng còn khá nguyên vẹn, đáy phẳng có 3 chân kiểu chân quỳ  không trang trí hoa văn. Miệng thạp có nắp hình vòm, úp khít chờm ra ngoài mép thạp, được trang trí 1 vành hoa văn hình người - chim cách điệu. Ở giữa nắp có lỗ tròn đường kích 17 cm .

     Thân thạp trang trí 4 vành hoa văn đúc nổi, cách nhau bởi 3 đường chỉ nổi trơn, từ trên xuống dưới như sau:

     Vành 1: Gồm có 16 con chim đầu có mào, xen giữa những con chim là hình cá đang bơi.

     Vành 2: Có 16 con vật  gồm con nai xen lẫn con hổ hoặc 1 chim mẹ ngoái đầu nhìn chim con.

     Vành 3: có 22 con chim và 1 hình con cáo trong tư thế cào chân trước vào lưng chim.

     Vành 4: có 14 hình nai đực, bố trí thành cặp, con trước ngoái đầu nhìn con sau.

     Hai bên thân thạp có 2 quai hình mui thuyền, trang trí hoa văn thừng tết, lồng vào mỗi quai là một vòng tròn đồng tâm.

     Hình thức kiểu dáng của thạp rất độc đáo; thạp có hình trụ đứng nhưng chiều cao lại ngắn hơn chiều rộng nên vừa có dáng của thạp lại vừa có hình dáng của chiếc niễng có trong một số bảo tàng.

     Đặc biệt hoa văn trang trí trên nắp và thân thạp rất phong phú và đẹp mắt. Trên nắp thạp trang trí một vành hoa văn lớn hình người- chim cách điệu, đây là loại hoa văn rất nổi tiếng, đặc trưng và quen thuộc của các trống đồng Đông Sơn đẹp nhất của Việt Nam . Hoa văn trang trí quanh thân thạp thì lại biến đổi theo lối tả thực với đề tài miêu tả hoạt động của các con vật mà con người nhìn thấy trong tự nhiên thường ngày. Điều đó cho thấy Thạp được chế tạo trong một giai đoạn quan trọng của xã hội lúc bấy giờ: giai đoạn tư duy thẩm mỹ của cư dân cổ biến đổi từ trìu tượng sang hiện thực

     Thạp đồng Đá Đỏ được sản xuất bởi trình độ kỹ thuật rất cao với hợp kim đồng, chì, thiếc nên có độ bền, độ dẻo. Họa tiết hoa văn rất sống động và tinh xảo thể hiện kỹ thuật đúc đồng tuyệt vời của các nghệ nhân.

          Theo các chuyên gia khảo cổ học, Thạp đồng Đá Đỏ có thể là một dụng cụ dùng để đựng hài cốt của một tù trưởng rất giàu có sống ở giai đoạn cuối của Văn hóa Đông Sơn. Đây là di vật rất có giá trị trong việc nghiên cứu về văn hóa, khoa học, phong tục tập quán, tín ngưỡng của người Việt cổ. Hiện nay hiện vật quý giá này đang được bảo quản tại Bảo tàng tỉnh Sơn La và trong thời gian tới sẽ trưng bày phục vụ khách tham quan.

Phạm Duy Khương: Phó giám đốc - Bảo tàng tỉnh Sơn La