Đồ trang sức của Dân tộc Thái tỉnh Sơn La

        Cùng với y phục, đồ trang sức góp phần tạo nên tổng thể trang phục Thái cũng như nhiều dân tộc khác trên đất nước ta. Phụ nữ Thái từ lâu đời đã rất ý thức trong việc dùng đồ trang sức. Đồ trang sức của dân tộc Thái tỉnh Sơn La được ưa dùng chủ yếu bằng bạc nõn. Việc chế tác đồ trang sức cũng được coi như nghề thủ công truyền thống của dân tộc Thái ở Sơn La. Kỹ thuật chế tác bằng hình thức thủ công truyền thống, thông qua các  đồ nghề tự tạo bằng các chất liệu thô sơ từ đất sét, tre, gỗ, nứa, chì và sắt..

        Họa tiết hoa văn được thể hiện trên đồ trang sức của dân tộc Thái là hình các con vật có trong tự nhiên rất gần gũi với cuộc sống đời thường như:  Hình con cá, con tôm, con bướm, con nhện, hoặc hình chiếc trống, bông hoa cúc, hoa nhài, hình khau cút… Sản phẩm đồ trang sức của người Thái gồm: Trâm cài tóc, hoa tai, vòng cổ, vòng tay, xà tích... Từng yếu tố của trang sức được mang trên các vị trí khác nhau trên cơ thể làm tăng thêm nhiều lần vẻ đẹp của phụ nữ Thái.

        Trâm cài tóc của phụ nữ Thái được làm bằng bạc hoặc ngà voi. Trâm có cấu tạo hình “kim” dài trên dưới 10cm, một đầu có mũ và một đầu nhọn. Mũ trâm cài là một miếng bằng bạc hình tròn có đường kính khoảng 1cm. Khi trâm cài lên tóc, màu bạc, màu ngà voi nổi giữa màu đen như một nét chấm phá tạo nên một giá trị thẩm mỹ đáng kể. Đây cũng là quà tặng của mẹ chồng cho cô dâu mới trong lễ “Tằng cẩu” trong dịp cưới.

Trâm cài tóc của phụ nữ Thái

        Đa số phụ nữ Thái đều đeo hoa tai. Đây cũng là sự trang trọng phổ biến đối với các cô gái. Bởi thế, khi các bé gái mới sinh khoảng 10 ngày tuổi, các bà mẹ đã xâu lỗ tai cho con để lớn lên đeo hoa tai. Từ 7 tuổi, con gái đã đeo hoa tai cho đến lúc già. Hoa tai thường được làm bằng bạc hoặc bằng vàng. Hoa tai của phụ nữ Thái chủ yếu là hình nụ, được chạm, khắc hoa văn tinh tế và sang trọng.

Hoa tai của phụ nữ Thái

        Nếu một số dân tộc như Mông, Dao... vòng cổ nhất thiết phải có trong trang sức thì với đồng bào Thái lại không nhất thiết phải có. Do vòng cổ đắt tiền hơn hoa tai nên không phải gia đình nào cũng sắm được, có nhiều vòng cổ truyền từ đời này sang đời khác. Vòng cổ thường đeo ở các bé trai, bé gái nhỏ tuổi, vì người Thái xem vòng cổ là “Bùa hộ mệnh” cho con mình. Vòng cổ có loại để vòng trơn, có loại trang trí khắc hình đầu rồng ở hai đầu. Rồng trong ý niệm của người Thái là biểu tượng cho sức mạnh. Do vậy, nó là vật bảo vệ sự sống cho con người, nhất là đối với trẻ em. Vòng là đồ trang sức quý hiếm của người Thái, do đó chỉ thấy ở những gia đình giàu có mỗi khi hội hè, lễ tết.

Vòng cổ của dân tộc Thái

        Vòng tay là đồ trang sức của phụ nữ Thái ưa dùng, vòng được chú ý tạo dáng rất đa dạng phong phú. Cấu tạo hình vòng khép kín hoặc hở, bằng chất liệu bạc đeo ở cổ tay phụ nữ. Vòng tay bao giờ cũng được đeo từng đôi. Nghĩa là hai tay phụ nữ Thái đều đeo vòng, ít nhất mỗi tay một chiếc. Vòng tay gồm nhiều loại: vòng tay trơn, vòng tay kép, vòng tay lá... có vòng tay được trang trí, chạm khắc hoa văn... Vòng tay bạc lấp lánh ở hai đầu cổ tay người phụ nữ Thái làm sinh động thêm vẻ đẹp, làm tăng vẻ duyên dáng của họ. Ngoài ra, vòng cổ tay còn là phương tiện biểu hiện tình yêu đôi lứa, là vật dùng tặng người yêu của các chàng trai người Thái. Vòng tay cũng chính là đồ sính lễ không thể thiếu trước khi rước dâu về nhà chồng.

        Xà tích là một món đồ trang sức rất quan trọng và đặc trưng của người phụ nữ Thái. Một bộ xà tích đầy đủ gồm dây bạc, hộp đựng kim bằng bạc (quả đào), “mỏ vịt” (sốp pết), móng cọp (lệp mưới). Dây bạc cấu tạo là một dây có 4 cạnh, dây đánh theo hình xương rắn gạp thành chùm móc vào nhau dài 30 - 35cm. Với lối cấu tạo như vậy nên mặc dù bằng kim loại nhưng dây lại rất mềm mại và uyển chuyển. Một bộ gồm từ hai đến sáu dây, mỗi dây có hai móc ở hai đầu để móc vào dây lưng. Quả đào bạc có cấu tạo giống hình quả đào, bên trong quả rỗng để bỏ kim, chỉ thêu và các tư trang nhỏ khác. Bộ xà tích được giắt vào dây thắt lưng, buông xuống một bên hông. Trên nền màu chàm của thân váy, xà tích bạc óng ánh đung đưa theo nhịp chân bước tạo nên vẻ đẹp vừa diêm dúa, vừa sang trọng nhưng cũng rất bình dị, thân quen. Trong cuộc sống thường nhật, người phụ nữ Thái ít đeo xà tích. Họ chỉ đeo trong dịp hội hè, lễ tết, cưới xin. Bộ xà tích Thái là một thành tốt quan trọng trong đồ trang sức phụ nữ Thái, tạo nên giá trị thẩm mỹ của trang phục truyền thống đồng bào Thái.

Dây xà tích của phụ nữ Thái

       Phụ nữ Thái đeo đồ trang sức để đáp ứng nhu cầu làm đẹp, thể hiện sự giàu sang, đồng thời để kỵ gió tốt cho sức khỏe. Hơn nữa còn nói lên phong tục tập quán, lễ nghi và tính cách của người đeo. Do đời sống còn nghèo, đồng bào các dân tộc ít người luôn coi trang sức là một tài sản lớn của bản thân và gia đình, đồng thời cũng là vật dụng hàng ngày, đồ thờ cúng - chữa bệnh, ước hẹn hay trao đổi.

       Khác với người Kinh, đồng bào Thái không mấy xem trọng tiền và hiện vật mà họ chỉ xem trọng trang sức… Từ nhỏ, cha mẹ đã phải đánh trang sức cho con. Cô gái nào có nhiều trang sức sẽ được nhiều chàng trai để ý. Nhưng, vào mùa xuân và lễ hội, mọi người đều đeo tất cả trang sức lên người bộc lộ sự giàu có, vẻ thanh tao hoặc địa vị đối với làng bản. Không chỉ đem lại vẻ đẹp rực rỡ, trang sức của đồng bào Thái còn cho thấy mối quan hệ giữa người với người. Bên cạnh đó ngoài giá trị thẩm mỹ, phần lớn trang sức của đồng bào Thái còn có vai trò hộ thân. Trên đó có những dấu hiệu của thần linh, gồm những vị thần của từng dân tộc, thần của vùng đất, anh hùng lịch sử và hình ảnh của tổ tiên nhờ thế mà khi đeo ai nấy đều cảm nhận được sự che chở, bao bọc.

Nguyễn Thị Ngọc Vân- Phòng nghiệp vụ Bảo tồn Bảo tàng