Lễ hội Kin Pang Then

Lễ Kin pang then của người Thái Trắng huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La. Được tổ chức vào cuối năm, đây là loại hình văn hóa đặc sắc, trong đó có diễn xướng dân gian mang tính cộng đồng. Đến nay Lễ hội vẫn được bảo tồn và giữ gìn.

Trong các bản của đồng bào Thái thường có một vài người làm thầy mo, thầy cúng, thường được gọi là ông Một, ôngThen (Thầy mo, thầy cúng). Nhưng cũng có những người được đồng bào quan niệm là do nhập hồn làm thầy mo, Then. Khi thầy mo, Then cúng khỏi ốm cho người bệnh, những người bệnh đó xin được nhận làm con nuôi và những ông thầy cúng càng chữa khỏi cho nhiều người bệnh, làm nghề càng lâu năm, có nhiều uy tín càng có nhiều con nuôi. Hàng năm thầy mo tổ chức Lễ cúng và gặp mặt các con nuôi vào một ngày nhất định. Lễ cúng đó gọi là Lễ cúng mừng con nuôi (Kin pang then).

Khác với người Thái đen và các dân tộc khác, trong tất cả các lễ cúng của người Thái Trắng Quỳnh Nhai thay vì đọc lời cúng thì họ dùng lời hát then để cúng, đây là một điệu hát cổ. Trong lời bài hát, thầy mo đi lên Mường then tìm linh hồn của những người bị ốm, xin Then cho linh hồn trở về nhà sau đó dẫn dắt linh hồn trở về nhà cho người bệnh khỏi ốm và phù hộ cho các con nuôi mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, nuôi được nhiều súc vật, mùa màng tươi tốt.

Lễ hội Kin pang then được tổ chức hàng năm với quy mô rộng, không những người trong bản tham gia, các con nuôi mà còn nhiều người bản khác đến tham dự. Lễ hội mang tính chất cộng đồng cao. Trong lễ hội có các thanh niên nam nữ, trẻ em, dân bản. Tất cả mọi người vừa ăn uống vui vẻ, vừa tham gia các trò chơi dân gian, giải trí, say xưa uống rượu cần, đánh chiêng, trống và múa hát.

Lễ hội Kin pang then góp phần tích cực vào việc vun đắp khối đoàn kết dân tộc, giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, tạo ra bầu không khí vui tươi, lành mạnh. Đây là một nét văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc, mang yếu tố tâm linh sâu sắc, đặc biệt là lời hát Then. Lễ hội góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam.

I. Các bước tiến hành lễ hội

1. Thời gian tổ chức lễ hội

Hàng năm ông Then cúng cho rất nhiều người và những người nào khỏi ốm đều xin được làm con nuôi của ông và ông Then sẽ phải tổ chức một ngày làm lễ cúng cầu an cho các con nuôi và vui chơi để cho các con nuôi đến tạ ơn và mời Then trên trời xuống chơi, ăn mừng lễ của các con nuôi.

Ngày tiến hành lễ hội do ông Then tự đặt ra và phải ấn định vào một ngày cụ thể để các con nuôi biết về vì số lượng con nuôi rất đông và ở nhiều nơi. Ngày làm lễ Kin pang then phải được chọn là một ngày của năm mới nhưng không quá rằm tháng giêng vì họ quan niệm ngoài rằm ở trên trời Then cũng bận đi làm rồi không thể có thời gian xuống dự lễ vui chơi được, ngày chọn làm lễ cũng phải hợp với ông Then, không phải ngày kiêng kị của gia đình, dòng họ. Ông Then quyết định chọn ngày để làm lễ cúng cho các con nuôi của mình.

Lễ hội Kin pang then thường được tổ chức từ 2-3 ngày tùy vào số lượng con nuôi đến nhiều hay ít nhưng thường là hai ngày. Một ngày tổ chức cúng và vui chơi, còn ngày hôm sau còn con nuôi nào mang lễ đến sau thì ông Then lại tiếp tục cúng tiếp.

2. Phần chuẩn bị của chủ nhà

Gia đình nhà ông Then chuẩn bị hai mâm lễ cúng tại gia đình gồm:

* Mâm lễ cúng cho tổ tiên ở Clọ hóng

* Mâm lễ cúng Then ở Hỉnh một

 Ngoài 2 mâm lễ chính bao giờ cũng có một mâm để Then làm lễ gọi là Pan cai.

Có hai người giúp việc cho ông Then: Một người đàn ông ngồi bên tay trái ông Then gảy đàn gọi là trai đánh đàn (báo khỏa), một người phụ nữ ngồi bên tay phải của ông Then giúp ông Then sắp mâm cúng, thắp hương, sắp rượu, châm thuốc mời ông Then và lắc quả chuông trong suốt thời gian ông Then hát cúng gọi là nàng hầu (nang sao chay).

Ngoài chuẩn bị đồ lễ thì các con nuôi cũng chuẩn bị những đạo cụ cho việc vui chơi và múa: Chuẩn bị 10 ống tre dài khoảng 1,2m để múa tăng bẳng, đẽo một cái cày bằng gỗ nhỏ hơn cày thật, đèo một cái rìu gỗ nhỏ hơn rìu thật, chuẩn bị một ít hạt bông để làm mưa đá, chiêng, trống, chuông…

3. Diễn biến của lễ hội Kin pang then:

Ngày thứ nhất:

Người nhà và ông Then chuẩn bị cho lễ cúng tại hai bàn thờ nhà ông Then như mổ gà, lợn, đồ xôi cà các lễ vật khác…

Sau khi ông Then cúng xong, ông Then và người nhà sắp mâm để mời con nuôi ăn cơm và chuẩn bị một số đồ cho trò chơi: Cày, rìu, hạt bông… sau đó mời mọi người ngồi vào mâm vừa ăn cơm rồi tham gia trò chơi.

Trò mưa đá: Ông Then xin trời cho mưa xuống để cho mùa màng tươi tốt. Ông Then tung hạt bông tung lên giả làm mưa đá, mưa xuống cho nấm mọc lên. Khi nấm mọc lên thì đi hái nấm. Trò chơi này có thể do nhiều người tham gia, người này véo vào tai người kia như là hái nấm, đây là trò chơi rất vui nhộn, mọi người đuổi nhau, vặn tai nhau rất vui vẻ.

Trò ong đốt: Khi ông Then và bà chay véo tai mọi người trò chơi hái nấm thì mọi người phản ứng lại bằng cách cấu vào bà chay và ông Then giả là ong đốt. Sau đó mọi người đuổi cấu vào nhau giả làm ong đốt.

Trò chặt cây hái nấm: Ông Then và sao chay lại tiếp tục diễn trò chặt cây hái nấm, họ dùng chiếc rìu tượng trưng chặt cây hái nấm và diễn đi diễn lại nhiều lần.

Trò cày ruộng: Sao chay đi trước cầm cày, ông Then đi sau, hai người vừa diễn tả động tác cày ruộng, ông Then vừa đọc lời cầu xin cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con cháu ấm no hạnh phúc.

Múa khăn: Có 10 người phụ nữ dùng những sải vải mà con nuôi mang đến làm khăn để múa theo nhạc chiêng, trống.

Múa quả chuông (mák hính): Cũng gồm 10 cô gái với những chùm chuông nhỏ vừa lắc chuông, vừa múa theo nhịp chiêng trống.

Múa chọi gà (tó cáy): Từng đôi nam nữ múa với nhau.

Múa tăng bu, tăng bẳng, xòe vòng: Đây là điệu múa tập thể mà tất cả mọi người đều có thể tham gia.

Các trò chơi, điệu múa được diễn từ chập tối đến đêm mới kết thúc

Ngày thứ hai:

Ông Then tiếp tục cúng cho các con nuôi, con nuôi đến lúc nào thì cúng lúc đó.  Ngày thứ hai không cúng Then và tổ chức phần hội nữa, ông Then nào nhiều con nuôi thì lễ cúng cho các con nuôi có thể kéo dài từ 2-3 ngày.

Lễ hội Kin pang then là một lễ hội đặc sắc của người Thái Trắng Quỳnh Nhai. Lễ hội mang đậm bản sắc tộc người, mang yếu tố tâm linh sâu sắc. Lễ hội Kin pang then có phần lễ và phần hội rõ ràng: Phần lễ với lối hát Then truyền thống, ông Then cầu cúng cho mọi người khỏe mạnh, mùa màng tươi tốt, gia súc phát triển, là lễ công ơn của con cái với cha mẹ. Phần hội với những trò chơi dân gian lành mạnh, điệu múa, lời hát tạo không khí vui tươi, phấn khởi. Lễ hội còn đặc sắc bởi lời hát Then cổ truyền của người Thái Trắng với làn điệu đặc sắc, mượt mà giúp cho người tham gia cảm động sâu sắc, thêm tự hào về truyền thống của dân tộc mình, giúp cho con cháu nhớ về tổ tiên, nguồn cội. Phần hội có sự tham gia của nhiều người, nhiều tầng lớp, mang tính cộng đồng cao, vun đắp tình đoàn kết thôn bản.

Lễ hội Kin pang then là nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Thái Trắng Quỳnh Nhai, lễ hội này không những bảo tồn nét đẹp trong văn hóa truyền thống dân tộc Thái mà còn bảo tồn một hình thức diễn xướng dân gian độc đáo, góp phần vào việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần Nghị quyết Trung ương V khóa VIII của Đảng.

      Lù Thị Thăng- Phòng nghiệp vụ Bảo Tồn - Bảo tàng