Nhà sàn của người Thái đen ở Sơn La (Ngành Thái Đen)

     Dân tộc Thái cư trú tập trung thành từng bản giữa các thung lũng, dọc theo sườn đồi, bên bờ sông, suối. Trung bình mỗi bản có từ 20 - 25 nóc nhà, bản lớn có tới vài chục nóc. Nhà sàn truyền thống người Thái đựợc dựng dựa theo thế đất dưới chân đồi, tựa lưng vào núi, mặt hướng ra ruộng đồng, sông suối để tiện cho việc sản xuất và đi lại.

     Mỗi ngôi nhà sàn đều có số gian lẻ với số lượng từ 3 - 5 gian. Nguyên liệu làm nhà chủ yếu là gỗ, tre, vầu, nứa, mái lợp bằng cỏ gianh… hai đầu hồi khum khum hình mai rùa gọi là “tụp cống”, gắn liền với truyền thuyết từ thuở khai thiên lập địa, thần rùa “Pua tấu” đã dạy cho người Thái biết cách làm nhà sàn. Trên nóc ở hai đầu hồi có trang trí hai thanh gỗ đóng chéo nhau hình chữ “X” gọi là "Khau cút". Tuỳ theo hoàn cảnh gia đình và địa vị xã hội mà Khau cút có cách trang trí từ đơn giản đến phức tạp với các hoạ tiết hoa văn hình trăng khuyết, hoa sen, búp cây guột... biểu tượng thuyết âm dương và khát vọng sinh sôi, phát triển.  

     Cửa sổ được trang trí hình vành trăng, liên quan đến lịch sử di cư của người Thái. Tiếp đến là kiểu trang trí cha - con, mẹ - con theo cặp đối xứng, thể hiện mong ước có một gia đình đoàn tụ, hạnh phúc. Những chấn song hình răng bừa thể hiện cho sự sung túc của chủ nhân ngôi nhà.

     Cấu trúc nhà sàn truyền thống dân tộc Thái bao giờ cũng có hai cầu thang. Cầu thang phía trước gọi là “Tang quản”, dành riêng cho con trai và khách là nam giới thường có 7 bậc ứng với 7 vía. Cầu thang phía sau gọi là “Tang chan” dành riêng cho nữ giới thường có 9 bậc tương ứng 9 vía. Mặt bằng sinh hoạt trong nhà được bố trí chặt chẽ, các gian được chia theo chiều dọc, phân thành gian chính, gian chái và gian phụ. Con trai lớn trước khi đi lấy vợ ngủ ở vách phía sau Tang quản, được coi là nơi cư ngụ của thần linh, dành cho việc thờ cúng. Tiếp đến là chỗ ngủ của bố mẹ và con gái lớn. Vợ chồng trẻ bao giờ cũng nằm cuối dãy. Trong mỗi góc buồng ngủ của người Thái thường được chủ nhà trang trí đẹp và ngăn nắp với nhiều sản phẩm dệt thổ cẩm như chăn, đệm, màn che... Thông qua buồng ngủ phần nào thể hiện sự phát triển nghề dệt vải truyền thống của dân tộc Thái.

     Ngôi nhà thường có 2 bếp lửa, một bếp đặt ở đầu Tang quản dành để sưởi ấm và tiếp khách nam. Bếp còn lại đặt ở Tang chan dùng để nấu ăn và tiếp khách nữ. Bếp lửa là nơi các thành viên trong gia đình xum họp, chia sẻ niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống sau những giờ lao động mệt nhọc.

     Ngôi nhà sàn truyền thống của dân tộc Thái Sơn La là một tác phẩm nghệ thuật về mặt kiến trúc, là sự kết hợp hài hoà giữa môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Ngôi nhà là nơi chứng kiến mọi sinh hoạt trong gia đình và những nghi lễ quan trọng trong vòng đời của con người. Vì vậy đây là nơi bảo tồn, kế thừa và phát triển truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc, biểu tượng sự ấm cúng, hạnh phúc của mỗi gia đình dân tộc Thái giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ.

Lò Văn Thanh -Phòng nghiệp vụ BT-BT