Giỏ ép sắn - Dân tộc La Ha

          Dân tộc La Ha cư trú chủ yếu ở các huyện Mường La, Quỳnh Nhai và Thuận Châu tỉnh Sơn La, dân số khoảng 1400 người. Còn có tên gọi khác là Xá, Xá Cha, Xá Bung, Xá Puộc, Pụa... Tiếng La Ha thuộc nhóm ngôn ngữ Ka Đai (ngữ hệ Thái – Ka Đai). Người La Ha sống thành từng bản hoặc ở xen kẽ cùng với người dân tộc khác. Họ ở nhà sàn gần giống với người Thái, nhà sàn có hai cửa ra vào với thang lên xuống tại hai đầu nhà, một cửa vào gian để tiếp khách và một cửa vào gian dành cho sinh hoạt của gia đình. Hôn nhân mang tính phụ hệ và họ cũng có tục ở rể.

          Đàn ông dân tộc La Ha biết đan lát, tạo ra sản phẩm là những đồ gia dụng bằng mây, tre đan chủ yếu để sử dụng trong hoạt động đánh bắt và sinh hoạt hàng ngày. Mỗi sản phẩm thể hiện bàn tay khéo léo, là dụng cụ hữu dụng trong sinh hoạt của người dân tộc La Ha. Chiếc “Giỏ ép sắn” là 1 sản phẩm đặc trưng.

          “Giỏ ép sắn” chủ yếu được đan bằng tre. Tre được chặt vào tháng 10 đến tháng 11 để tránh mối mọt, sau đó được chẻ nhỏ, vót nan đan luôn hoặc nan được hong khô trên gác bếp, lúc nông nhàn mới đan. “Giỏ ép sắn”có cấu tạo theo kiểu hình trụ tròn được đan theo kiểu nong mốt, đan từ đáy giỏ lên đến miệng và được viền chặt lại từ đây. Gần miệng quang cổ giỏ để khi ép giỏ không bị doãng miệng ra, nan đan ở thân giỏ đan thưa chứ không đan khít với nhau để ép lấy nước sắn dễ dàng. Người nghệ nhân sử dụng 2 thanh tre già, kích thước phù hợp đặt chéo nhau ở đáy để tạo độ đứng chắc cho giỏ ép sắn.

          Khi ép người ta cho sắn nạo vào giỏ và đặt lên bàn ép, bàn ép có một tấm gỗ kê phía dưới để đặt giỏ, hai thành gỗ đặt vuông góc này có một chốt để giữ chặt cần ép, ép xuống, ép chặt giỏ đựng làm cho nước sắn chảy ra hết. Sau đó làm cho nước sắn trộn với gạo nếp rồi đem xôi, làm như vậy để cho cơm trộn sắn ăn thơm không ngấy và không bị chát bởi nước sắn. Khi sử dụng xong rồi treo lên cột nhà cho khô. Giỏ ép sắn là đồ dùng trong sinh hoạt không thể thiếu được trong mỗi gia đình dân tộc La Ha.

Chiếc “Giỏ ép sắn” là công cụ phổ biến của dân tộc La Ha
Hiện vật Bảo tàng tỉnh Sơn La

Người viết: Trần Ngọc Cương - Phòng nghiệp vụ Bảo tồn - Bảo tàng