Huốt vo gạo của dân tộc Dao Tiền bản Suối Lìn, xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La

          Trong quá trình lao động sản xuất, đồng bào Dao đã sáng tạo ra những giá trị văn hóa, vât chất, tinh thần mang đậm sắc thái riêng của mình, gắn liền với đời sống inh hoạt hàng ngày. Các giá trị văn hóa vật chất được thể hiện trong cấu trúc làng  bản, kiến trúc nhà ở, trang phục, đồ trang sức, ẩm thực, nghề truyền thống. Các giá trị văn hóa tinh thần thể hiện trong đời sống tâm hồn, tình cảm, nhận thức về cuộc sống, vũ trụ rất đa dạng và giàu bản sắc gồm : Tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghi lễ hôn nhân, tang ma, trong phong tục tập quán, quy ước, làng bản, các loại hình văn hóa dân gian như truyện cổ, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, tục ngữ, ca dao…đã từ bao đời nay gắn liền với cuộc sống người Dao

          Dân tộc Dao ở Sơn La chiếm  2,5% dân số, sống quần cư chủ yếu ở các huyện Phù Yên, Mộc Châu, Yên Châu, Bắc Yên. Nông cụ sản xuất thô sơ, nhưng canh tác có nhiều tiến bộ. Một số nghề thủ công phát triển như : Dệt vài, rèn, mộc, ép dầu

           Đan lát là nghề thủ công truyền thống có từ rất lâu đời của đồng bào dân tộc Dao, việc tự tạo ra sản phẩm đồ gia dụng để phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt, sản xuất là tất yếu.

         Các sản phẩm tiêu biểu nghề đan của người Dao như gùi, sàng mẹt, đồ đựng quần áo. Huốt vo gạo là một trong những sản phẩm đan lát thủ công truyền thống của dân tộc Dao rất đẹp và bền, là vật dụng không thể thiếu được trong mỗi gia đình. Thông thường việc đan lát do người đàn ông đảm nhiệm, mỗi gia đình đều có khoảng 2 đến 3 cái huốt vo gạo. Hiện nay do sự phát triển của xã hội, các nhà máy sản xuất đồ dùng sinh hoạt phục vụ cho cuộc sống hàng ngày rất nhiều và đa dạng nhưng dụng cụ vo gạo của dân tộc Dao vẫn thường được người dân đan và sử dụng.

          Hàng năm vào mùa đông (tháng 10-11 dương lịch) đồng bào Dao bắt đầu vào rừng chọn những cây tre, người Dao thường chọn các loại cây trong đốt già vì đây là loại cây có độ cứng và độ dẻo cao nhất. Sau khi chọn được cây tre ưng ý, họ dùng dao sắc tạo ra các thanh nan nhỏ, mỏng và thật mịn để bắt đầu đan. Khi đan sẽ đan từ đáy lên, phần đáy đan bằng cật tre, đan thưa hình mắt cáo khoảng 15cm thì bắt đầu đan khít nan. Dưới đan nong mốt còn phần trên đan nong đôi. Dụng cụ vo gạo được đan giống hình chiếc nón, mở rộng dần lên đến miệng. Đáy được đan nhọn để gạo ráo nước nhanh.

          Và cuối cùng là phần trên của huốt, đan lóng đôi, theo các cạnh của huốt. Người làm huốt sẽ dùng phần nan đan vẫn còn dư uốn quanh một nan tre tạo thành đai tạo viền của huốt. Vành mép ngoài được đan giấu nan rất cẩn thận. Miệng của dụng cụ vo gạo đan gập vào thành hình lục giác. Các cạnh của hình lục giác không đều nhau và võng xuống một chút để tạo thẩm mỹ cũng như dễ cầm và chắc chắn hơn cho người dùng. Đan đồ vớt gạo của người Dao mất khoảng từ 1 ngày là xong. Sau khi sản phẩm đã hoàn thành, huốt được cất hết sức cẩn thận, thông thường họ treo trên gác bếp để bảo quản và sử dụng dần.

          Huốt vo gạo của dân tộc Dao khác với dân tộc Thái về hình dáng. Huốt vo gạo của dân tộc Thái có dạng hình tam giác gập đôi vào, trên viền của huốt có tay cầm chắc chắn.

         Huốt vo gạo là đồ dùng không thể thiếu được trong sinh hoạt thường ngày của dân tộc Dao trước đây. Huốt được dùng đề vớt gạo từ trong chậu nước ra, sau đó để cho gạo ráo hết nước rồi mới cho gạo vào chõ để xôi. Ngoài ra người dân có thể dùng đựng rau, lương thực khi cần thiết.

           Người Dao tiền còn gọi là Dao đeo tiền hay Dao tiền bản ở Sơn La sinh sống tại các vùng hẻo cao giữa đồi núi và ven các thung lũng, tập trung tại các huyện Phù Yên, Mộc Châu, Vân Hồ. Họ định cư mật tập thành các bản, mỗi bản đều có ranh giới, tên gọi cụ thể, có rừng, ruộng đất, bãi tha ma và nguồn nước riêng.              

                                                                                 Người viết: Mai Thúy Loan - Phòng Nghiệp vụ Bảo tồn - Bảo tàng