Lễ giải hạn của người Thái (ngành Thái trắng, xã Mường Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La)

Xã Mường Sang cách trung tâm huyện Mộc Châu khoảng 5km về phía Nam, dọc theo quốc lộ 43 đi cửa khẩu Pa Háng - giáp ranh với nước bạn Lào. Với điều kiện thiên nhiên ưu đãi về khí hậu, đất đai, nên Mường Sang đã trở thành địa điểm tụ cư và phát triển lâu đời của người Thái Trắng. Vùng đất này đã trở thành một trong những trung tâm phát triển của tộc người Thái vùng Tây Bắc nước ta. Họ có phong tục tập quán rất đặc sắc, chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa cộng đồng sâu sắc, đặc biệt là trong tôn giáo, tín ngưỡng, bài viết này tôi muốn đề cập đến lễ giải hạn của họ.

Người Thái quan niệm rằng những điều xui xẻo hoặc ốm đau bệnh nặng là do những linh hồn xấu gây ra. Chính vì vậy, họ phải làm lễ cúng giải hạn để “do” (dỗ dành) linh hồn cho người ốm nhanh khỏi và các linh hồn không còn vây quanh làm hại người ốm đó nữa.

Mâm cúng giải hạn không được làm trong nhà mà phải làm ở ngoài suối bởi vì nếu làm ở nhà sẽ làm cho vong hồn tập trung nhiều đến nhà mình hơn sẽ làm thêm nhiều người trong nhà bị ốm.

Để làm lễ giải hạn cần chuẩn bị những lễ vật sau:

+ 1 con chó để cúng cho ma rừng.

+ 1 con vịt để bơi xuống gặp long vương.

+ 2 con gà để 1 con cúng cho “phị hươn” (ma nhà) và 1 con đi xin “phú phị phá” (là linh hồn tất cả các bà các ông trong họ nhà mình)

+ 12 sải vải, 2 mặt chăn hoa cũ (của người ốm), 1 bát gạo, 1 bát nước lã, một bát muối.

Việc cúng bái sẽ do thầy mo đảm nhận, lễ cúng được làm từ sáng sớm đến lúc giữa buổi sáng là xong, với 1 bài mo rất dài kể về việc đưa con chó, con vịt, con gà đi xin các vị thần, các vị ông bà tổ tiên đến cứu mình và phù hộ cho người ốm, không để các linh hồn ác quấy nhiễu người đang sống. Việc cúng ở suối cũng là vì người Thái quan niệm dòng suối có nước chảy sẽ mang hết những xui xẻo, xấu xa đi hết. Người ta còn làm 1 chiếc thuyền có 1 hình nhân thế mạng cho người ốm làm bằng rơm được nối vào chân chiếc bàn thờ dựng lên bên bờ suối, khi làm xong lễ cúng sẽ chặt đứt cho chiếc thuyền trôi đi, trên thuyền ngoài hình nhân còn có một ít thịt, gạo, muối, bạc thật. Những đồ ăn như thịt chó, thịt vịt, thịt gà người ta chỉ ăn ở ngoài suối chứ không mang về nhà, nếu còn thừa cũng không mang về mà vứt hết ngoài suối, bát đập đi, gạo rắc đi bởi vì những đồ ăn ấy để dành cho các vong linh vất vưởng quanh đó, nếu mang về nhà các vong linh sẽ lại theo về nhà, biết đường về nhà sẽ lại làm hại con người.

Mâm cúng mo giải hạn tại bờ suối gia đình ông Lường Văn Đức (Nà Bó, Mường Sang, Mộc Châu. 2011)

Thầy mo Vì Văn Khắt - bản Áng, Đông Sang, Mộc Châu chuẩn bị làm lễ cúng giải hạn

Đặc biệt hơn so với người Thái ở vùng khác, người Thái trắng ở Mường Sang có Lễ Song cứ. Cũng là lễ giải hạn nhưng nó có “cứ” nhất định tức là có thời điểm cụ thể trong vòng đời của 1 con người, song cứ là 2 lần làm lễ giải hạn.

Lần đầu tiên làm lễ giải hạn là lúc còn trẻ con, lúc này người ta gọi là “toán cứ” tức là người ta chủ động đón hạn này và sẽ “hết khoặn đóc” (làm vía). Người Thái quan niệm, con người có rất nhiều vía: “Sam síp khoặn mang nả, hả síp khoặn mang lăng” (Ba mươi vía đằng trước, năm mươi vía đằng sau: vía tóc, vía lông mày, vía mắt, vía ngón chân ngón tay, vía thóp thở, vía bàn tay, vía xương sườn…) Thời điểm làm vía này là lúc đứa trẻ mới sinh ra khoảng 3-4 tháng, người ta quan niệm rằng những linh hồn trẻ con chết sớm rất thích những đứa trẻ mới ra đời và còn cả những ông bà chết từ trước vì quý con cháu nên nhập vào đứa trẻ mới ra đời nên thường quấy nhiễu làm trẻ con mới sinh khóc đêm, lười ăn, ốm yếu xanh xao nên phải làm lễ cúng cho những hồn này để xoa dịu chúng, đuổi chúng đi, làm cho đứa trẻ mới sinh được khỏe mạnh, lớn nhanh.

Mâm cúng gồm có: 1 con gà, 1 cục xương trâu hoặc bò thật to (để cho thần hổ, báo ăn), 1 ngọn cau non trong rừng hoặc ngọn mía (thay cho “phú phị vai” là những con giống như đười ươi ở trên rừng hay bám theo trẻ con). Mâm cúng sẽ được đặt ở ngoài ngã ba đường là tốt nhất, còn nếu không thì vẫn là để ra suối, mục đích là để các linh hồn không biết được đường về nhà chủ có em bé. Người Thái Trắng tại đây cho rằng khi họ cho những linh hồn kia ăn các thức ăn đó và đọc lời mo thì những linh hồn ấy sẽ no say mà quên mất đuổi theo người về nhà, nếu ở ngã ba đường sẽ không biết đi hướng nào, và ở suối thì không biết ngược dòng hay xuôi dòng mới về được nhà có đứa trẻ mới sinh. Lời thầy mo cúng chính là nhằm mục đích xin các vị thần phù hộ cho các hồn vía của đứa trẻ được về nhà đầy đủ bởi vốn dĩ trẻ con có rất nhiều hồn, thiếu hồn nào em bé sẽ không được khỏe mạnh và lớn nhanh.

Sau khi làm lễ cúng vía này, đứa trẻ sẽ khỏe mạnh và lớn nhanh, đến tận “cứ báo xạo” mới phải làm tiếp 1 lễ nữa để đuổi cái hạn cho nó.

“Cứ báo xạo” là lúc các em gái khoảng 14 đến 16 tuổi còn các em trai từ 15 đến 18 tuổi, đó là tuổi chuẩn bị lập gia đình là lúc rất nhiều linh hồn những người chết trẻ chưa có vợ có chồng đến ám ảnh làm cho người con trai, con gái đó bị ốm đau và không lấy ai được (thời xưa còn tảo hôn nhiều nên người Thái quan niệm như vậy, đến nay việc làm lễ giải hạn này đã ít gia đình làm, chỉ khi mãi mà cô gái hay chàng trai ở nhà mà không lấy được vợ, được chồng họ mới làm lễ này vì cũng khá tốn kém so với kinh tế hiện nay của người nông dân bình thường).

Mâm cúng cho cứ báo xạo gồm có: 1 con lợn (10kg trở lên), 1 mặt chăn Thái mới, 1 sải vải Thái màu trắng, 1 thuyền gỗ nhỏ có hình nộm rơm, đầu thuyền buộc 1 lá cờ đỏ, 1 ít bạc trắng (hiện nay có thể thay bằng tiền âm phủ), 1 gói cơm, 1 gói thịt, 1 chén rượu, 1 đĩa đựng trầu cau và vỏ chay (hát pu). Mâm cúng này được đặt ngoài sân nhà người cần làm lễ, không được mang vào trong nhà, mọi việc là do thầy mo lo liệu, người phải làm ‘cứ” không được ăn đồ lễ, không được ngồi cạnh thầy mo mà phải đi nơi khác.

Thầy Mo sẽ mời các linh hồn chết trẻ, chết sớm không vợ không chồng ăn đồ cúng, vừa mời vừa đọc lời mo với ý nghĩa: hồn ơi, cho ăn rồi, nộp lễ rồi đừng về đây ăn nữa, gạo không hết thì gói đi, thịt không hết thì mang về nhà mày ăn tiếp, đừng về đây ăn nữa, vải để mày làm quần áo, tiền để mày tiêu xài, cái gì trôi hãy trôi đi nhé, nước trôi về “hu hẹo pẹo ngước”, “xống sạu ma cạ mương Bộn”. Sau đó đem thả trôi chiếc thuyền đã làm cho hình nhân vào và những đồ quần áo, tiền bạc, trầu cau, gạo, thịt, rượu vào để hình nhân ấy giả làm “báo xạo” nhận hạn này rồi đi cùng các linh hồn.

Cũng từ đây mà người ta quan niệm rằng qua “sọng cứ” là đứa trẻ được lấy vợ lấy chồng, có cuộc sống tốt đẹp, chỉ lo làm ăn kiếm sống thôi. Đặc trưng lễ cúng này là của người Thái cả vùng “mương sạng” tức là không chỉ có ở xã Mường Sang hiện nay mà cả xã Đông Sang (đã tách từ Mường Sang trước kia) cũng có lễ này.

Như vậy, những món ăn từ trong gia đình cho tới các món ăn trong lễ giải hạn luôn gắn chặt với văn hóa lâu đời của người Thái và những quan niệm hết sức khắt khe của họ đối với “khoặn” là linh hồn con người.

Có thể thấy người Thái có những nguyên tắc rất riêng, những  ứng xử ăn uống được duy trì truyền từ đời này sang đời khác. Mâm cúng giải hạn mang tính chất thiêng liêng, gắn bó âm dương sâu sắc, đó là ước mong tốt đẹp cho tương lai, là những nghi thức thể hiện mối quan hệ sâu sắc giữa người với người cũng như sự kính trọng đối với mường trời của người Thái. Hoạt động tâm linh từ lâu đã có sự có mặt của Thầy Mo và những thức ăn trong cuộc sống của người dân. Họ chọn những món ăn đặc biệt để cúng tế, điều đó có ý nghĩa vừa gần với cuộc sống lại vừa mang đầy tính tích cực để cầu mong bình an, xua đuổi cái xấu bảo vệ con người đang sống.

 Lường Ngọc Ánh - Phòng nghiệp vụ Bảo tồn - Bảo tàng