Chi bộ Nhà tù Sơn La với Cách mạng tháng 8 ở Sơn La

         Sơn La là một tỉnh ở trung tâm khu vực Tây Bắc, địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt “Lam sơn chướng khí”, đầu thế kỉ XX giao thông chưa phát triển, ở đây lại có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, bất đồng về ngôn ngữ; đặc biệt hầu hết đồng bào các dân tộc Sơn La lúc đó không biết tiếng phổ thông... Có thể nói, Sơn La lúc ấy trong tiềm thức mọi người nghe thật rùng rợn:       

“Ai lên Hát Lót, Chiềng Lề

Ngày đi thì có, ngày về thì không”

         Từ năm 1930 - 1939 đã có nhiều đoàn tù bị Thực Dân Pháp đày lên Nhà tù Sơn La, nhưng chưa thành lập được tổ chức Đảng bởi vì chưa có kinh nghiệm lãnh đạo, chưa gây được cảm tình với binh lính, gây dựng một cơ sở cách mạng bên ngoài. Vì vậy đến năm 1939 đã có nhiều đoàn tù bị đày lên Sơn La trong đó có các đồng chí nhiều kinh nghiệm, có các đồng chí đã bị bắt và bị giam cầm ở các nhà tù khác như Côn Đảo, Hỏa Lò. Xuất phát từ những yêu cầu cấp bách lúc này trong nhà tù Sơn La phải có một chi bộ Đảng làm hạt nhân lãnh đạo và tổ chức đấu tranh. Cuối tháng 12 - 1939, các đồng chí Đảng viên trong nhà tù bí mật họp và lập ra chi bộ lâm thời gồm 10 đồng chí, đ/c Nguyễn Lương Bằng được cử làm bí thư.

         Từ sau khi ra đời, cùng với rất nhiều các hoạt động khác, chi bộ nhà ngục Sơn La đặc biệt chú trọng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giác ngộ, vận động đồng bào và xây dựng các tổ chức quần chúng cách mạng ở địa phương. Đến đầu năm 1943, chi bộ đã bí mật thành lập hai tổ chức Thanh niên cứu quốc ở tỉnh lị và châu Mường La. Đây là tổ chức cách mạng đầu tiên ở Sơn La do các chiến sĩ cộng sản trong nhà ngục Sơn La gây dựng nên với nhiệm vụ tuyên truyền, vận động, xây dựng và phát triển tổ chức cách mạng ở địa phương, đặc biệt trong thanh niên Thái

          Đầu năm 1943, chi bộ Nhà tù Sơn La đã chính thức thành lập được 2 cơ sở cách mạng bên ngoài nhà tù đầu tiên ở Sơn La. Tổ chức thứ nhất ở Mường La gồm các đ/c Lò Văn Giá, Cầm Văn Thinh, Lù Văn Phui, Lò Xuân tổ này do anh Cầm Văn Thinh trực tiếp làm bí thư.

          Tổ thứ hai thị xã gồm: Chu Văn Thịnh, Tòng Văn Lanh, tổ này trực tiếp anh Chu Văn Thịnh làm bí thư.

          Hai tổ này được mang tên "Đoàn thanh niên Thái cứu quốc". Trực tiếp dưới sự lãnh đạo của chi bộ Nhà tù Sơn La. Có nhiệm vụ tiếp nhận chủ trương đường lối của Đảng, giác ngộ quần chúng, tập hợp các đoàn viên thanh niên có ý thức tham gia cách mạng, lôi kéo những người có cảm tình với ta.

Tháng 8 năm 1943, chi bộ Nhà tù Sơn La tổ chức cuộc vượt ngục đầu tiên ở Sơn La. Cuộc vượt ngục này đòi hỏi chi bộ phải chuẩn bị chu đáo về mọi mặt và phải bí mật, rút kinh nghiệm cuộc vượt ngục của hai đ/c Tường và đ/c Lý không có tổ chức nên đã xảy ra thảm họa vô cùng to lớn cho chi bộ Nhà tù Sơn La, ảnh hưởng tới tư tưởng của anh em tù chính trị.

          Sau khi nghiên cứu, chi bộ nhận định nhân tố thắng lợi trong cuộc vượt ngục này là phải có người dẫn đường. Chi bộ chọn anh Lò Văn Giá một đoàn viên thanh niên Thái cứu quốc thông minh, dũng cảm, nhanh nhẹn, có tinh thần yêu nước và nhiệt tình cách mạng. Thành phần vượt ngục gồm có 4 đồng chí do chi bộ Nhà tù chọn đó là đồng chí: Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Lưu Đức Hiểu, Nguyễn Văn Trân. Do có sự chuẩn bị chu đáo nên cuộc vượt ngục của 4 đồng chí đã thành công tốt đẹp. Anh Lò Văn Giá sau khi trở lại Sơn La đã bị Thực Dân Pháp bắt và thủ tiêu. Đây là cuộc vượt ngục thành công duy nhất từ trước đến giờ ở Nhà ngục Sơn La, nó đánh dấu một bước ngoặt lịch sử kịp thời cổ vũ anh em, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng

Dưới sự dìu dắt, lãnh đạo của chi bộ và các chiến sỹ cách mạng trong nhà ngục Sơn La, hai tổ Thanh niên cứu quốc này đã hoạt động tích cực, có hiệu quả và phát huy ảnh hưởng rộng lớn trong quần chúng nhân dân, mở rộng địa bàn hoạt động sang xã Mường Chanh

          Tình hình ở bên ngoài nhà tù ngày càng thuận lợi cho việc chi bộ tích cực tuyên truyền, gây dựng phong trào cách mạng bởi lúc này nhân dân ta càng căm ghét bọn cướp nước và bọn quan lại, cường hào. Trước tình hình đó, đã thôi thúc anh em tích cực mọi hoạt động trong nhà tù. Vì vậy trong thời gian này các đồng chí tù chính trị ở Nhà tù Sơn La cần phải tìm bắt liên lạc với tổ chức Đảng ở Trung ương.

          Giữa lúc nóng lòng chờ đợi liên lạc của Trung ương thì một số các đồng chí mới bị bắt, bị đày tiếp lên nhà tù Sơn La. Trong đó có đồng chí: Trần Đăng Ninh, đồng chí đã mang theo chủ trương mới của Trung ương (Nghị quyết hội nghị lần thứ 8 của Trung ương tháng 5 - 1941). Từ đó đã giúp Chi bộ có đường lối hoạt động. Đến tháng 11 năm 1943 Trung ương cử đồng chí Bình Phương lên Sơn La bắt liên lạc với chi bộ nhà tù Sơn La.

         Chỉ thị của Trung ương Đảng, đã tạo động lực thúc đẩy các hoạt động của chi bộ trong nhà tù như việc tổ chức học tập, rèn luyện quân sự, xây dựng cơ sở cách mạng ở bên trong nhà tù và bên ngoài nhà tù, tuyên truyền giác ngộ binh lính. Sẵn sàng chờ đợi mọi thời cơ thuận lợi tiến tới giải phóng tù nhân, đồng thời mở ra hướng đi mới cho phong trào  cách mạng ở Sơn La

         Sự kiện Nhật đảo chính Pháp trên toàn cõi Đông Dương đã tạo điều kiện cho toàn bộ tù nhân ở nhà ngục Sơn La được thoát ngục, trở lại hoạt động và bổ sung một nguồn cán bộ lớn cho Đảng. Đồng chí Lê Trung Toản sau khi thoát ngục được Xứ ủy điều ngay trở lại Sơn La để chỉ đạo phong trào cách mạng của tỉnh. Phong trào cách mạng Sơn La đã phát triển nhanh chóng, toàn tỉnh có trên 60 cơ sở cách mạng. Ở hầu khắp các châu như Mường La, Mai Sơn, Thuận Châu, Yên Châu và tỉnh lị đều thành lập các Hội thanh niên cứu quốc. Châu Phù Yên vừa chịu ảnh hưởng của phong trào cách mạng từ chiến khu Vần - Hiền Lương (thuộc hai tỉnh Yên Bái - Phú Thọ) vừa được các cán bộ Việt Minh của Kỳ bộ đến đây tuyên truyền, giác ngộ, xây dựng cơ sở cách mạng nên đã thành lập được hai tổ chức là Hộ thanh niên yêu nước Phù Yên và Hội thanh niên cứu quốc Vạn Yên cùng một đội vũ trang tự vệ. Riêng xã Mường Chanh của châu Mai Sơn được xây dựng thành căn cứ địa cách mạng của cả tỉnh với 8 bản đều có cơ sở cách mạng, thành lập được trung đội du kích vũ trang Mường Chanh và Hội người Thái cứu quốc.

         Như vậy, chỉ sau một thời gian ngắn, phong trào cách mạng ở Sơn La đã phát triển rộng khắp; công tác xây dựng lực lượng chuẩn bị mọi mặt cho khởi nghĩa đã tương đối hoàn tất. Căn cứ địa Mường Chanh đã được xây dựng vững chắc, quần chúng nhân dân được tập hợp đông đảo dưới ngọn cờ của Việt Minh, các Hội thanh niên cứu quốc, Hội thanh niên yêu nước, Hội người Thái cứu quốc… đã phát huy vai trò và ảnh hưởng to lớn, xây dựng được nhiều cơ sở cách mạng. Các đội vũ trang và tự vệ chiến đấu được thành lập ở hầu hết các châu, tích cực luyện tập quân sự và cùng nhân dân thu nhặt, chế tạo vũ khí.

         Trước khí thế của phong trào cách mạng trong toàn tỉnh lên cao và gấp rút chuẩn bị lực lượng giành chính quyền ở các địa phương Xứ ủy Bắc kỳ đã cử đồng chí Lê Trung Toản trở lại Sơn La để cùng các đồng chí ở địa phương tổ chức lại các phong trào.

          Ngày 26 - 8 -1945 dưới sự lãnh đạo của Ban cán sự Tỉnh bộ Việt Minh do đồng chí Chu Văn Thịnh làm chủ tịch. Cuộc khởi nghĩa hoàn toàn thắng lợi.

Mai Thúy Loan - Nghiệp vụ Bảo tồn – Bảo tàng