GÓC NHÌN DÂN TỘC HỌC ĐỐI VỚI LỄ HỘI PÚNG HIÉNG (TẾT HẠ NIÊN) CỦA NGƯỜI DAO TIỀN HUYỆN MỘC CHÂU

GÓC NHÌN DÂN TỘC HỌC ĐỐI VỚI LỄ HỘI PÚNG HIÉNG (TẾT HẠ NIÊN) CỦA NGƯỜI DAO TIỀN HUYỆN MỘC CHÂU

          Nghiên cứu dân tộc học là một việc làm quan trọng hàng đầu khi đưa ra công bố thông tin về một dân tộc trong cộng đồng. Những luận cứ chính xác, những sản phẩm khoa học chân chính, nhà nghiên cứu trải quá trình điền dã dân tộc học, kết hợp điền dã diện và điền dã điểm. Tại tỉnh Sơn La, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có nhiều nghiên cứu và thực hiện tư liệu hóa các nghi lễ, các di sản văn hóa phi vật thể cũng như vật thể của ngành Dao Tiền (dân tộc Dao): Lễ Lập tịnh (Quá tang), Các nghi lễ truyền thống trong đám cưới, Nghề làm giấy dó và nghệ thuật vẽ tranh thờ, Nghệ thuật trang trí hoa văn trên vải,… Lễ hội Púng Hiéng (Tết Hạ Niên) là một nghiên cứu mới, dành được  sự quan tâm của các nhà nghiên cứu dân tộc học.

Lễ Hạ Niên chỉ có ở cộng đồng người Dao Tiền ở huyện Mộc Châu (nay là địa bàn phường Thảo Nguyên, xã Đoàn Kết, xã Tân Yên tỉnh Sơn La) được tổ chức từ ngày 29 Tết cho đến hết ngày mồng 2 Tết, có một số nơi kéo dài đến mồng 4 Tết và chỉ có họ Tặng, họ Bàn, họ Đặng, họ Lý mới có nghi lễ này. Nhưng cũng có trường hợp có những dòng họ giống nhau nhưng không có Lễ Hạ Niên mà lễ này chỉ được quy định cho một số dòng họ nhất định ngay từ xa xưa. Đây là nghi lễ mang ý nghĩa, tạ ơn tổ tiên, thần linh, tạ ơn trời đất đã mang đến cho con cháu người Dao những điều tốt đẹp, an lành trong năm qua; cầu xin những điều tốt đẹp hơn trong năm tới. Xin cho mọi người trong dòng họ và cộng đồng được thông minh, giỏi giang, may mắn.

          Năm 2024, tại huyện Mộc Châu, phòng Văn hóa và Thông tin huyện trước đây cùng các nhà nghiên cứu dân tộc học đã tổ chức điền dã, khảo sát tại tất cả các bản có người Dao Tiền đang sinh sống (cư trú bản địa): bản Suối Khem, Tám Ba (xã Phiêng Luông), bản Bó Hoi, Chiềng Khòng (xã Quy Hướng), Sằm Nằm, Sì Lỳ, Suối Khua (xã Nà Mường), Phiêng Đón (xã Tân Lập), Tà Lọng (Thị trấn Nông trường Mộc Châu). Đoàn nghiên cứu tiến hành gặp gỡ, phỏng vấn, ghi âm, lấy phiếu thông tin đối với các trưởng họ, già làng, trưởng bản, thầy cúng và người tham gia trực tiếp vào nghi lễ để có thông tin khách quan, đầy đủ và khoa học nhất.

Trong các chuyến điền dã dân tộc học, đoàn công tác đã khai thác đầy đủ tiến trình nghi lễ, những điểm có tính thống nhất và khác biệt đối với từng dòng họ của người Dao Tiền. Dưới góc nhìn dân tộc học, nhóm tác giả đưa ra kết quả điền dã dân tộc học qua một số điểm khác biệt quan niệm về nhân sinh quan của người Dao. Từ đó, nhóm tác giả sẽ đề xuất một số giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị của Lễ hội.

          Ngày 27/6/2025, lễ hội Púng Hiéng (Tết Hạ Niên) của người Dao Tiền, thị xã Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 2214/QĐ-BVHTTDL.

          Lễ Hội Púng Hiéng có nhiều điểm độc đáo, không phải dòng họ nào của người Dao cũng tổ chức lễ, trong các dòng họ tổ chức lễ thì quy trình và lễ vật cũng khác nhau.

1. Nhiều dòng họ không tổ chức Lễ hội Púng Hiéng

          Không phải dòng họ nào của người Dao cũng tổ chức Tết Hạ Niên, trả lời câu hỏi này, nhiều thầy mo và trưởng họ thông tin: việc tổ chức hay không tổ chức lễ là do phong tục từ xa xưa của dòng họ. Nhưng khi điền dã phỏng vấn tại bản Tám Ba, xã Phiêng Luông, huyện Mộc Châu, ghi nhận thêm một lý do nữa khiến các dòng họ cùng là họ Bàn hoặc họ Triệu, họ Đặng nhưng có dòng tổ chức Lễ hội Púng Hiéng có dòng không làm là phụ thuộc ở sự phát triển của dòng họ.

          Theo lời kể của ông Đặng Văn Kênh trú tại bản 83, xã Phiêng Luông (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La), dòng họ của ông là nhánh nhỏ tách ra từ họ Đặng của ông Đặng Văn Bình (Phiêng Đón, Tân Lập), đời ông cố Đặng Văn Khìn vẫn làm lễ Púng Hiéng Đến đời ông Kênh, khi ông chưa lấy vợ, ông Bàn Văn Hìu là thầy cúng lớn đã “tảu sai” (thờ 12 đèn) nói rằng nhà ông Kênh muốn có đông con nhiều cháu phải bỏ lễ Púng Hiéng và cách thức bỏ lễ này phải cúng một lễ như Lễ cấp sắc nhưng không có đèn. Tham gia làm lễ bỏ Púng Hiéng có 3 người góp lễ là ông Đặng Văn Tàu, Đặng Văn Ty, Đặng Văn Liền chung tiền mua lễ vật và tổ chức tại nhà ông Tàu. Sau khi làm lễ bỏ Púng Hiéng thì ông Đặng Văn Kênh đã lấy vợ, có 4 người con trai, tổng số 30 con cháu trong nhà (cả cháu nội, cháu ngoại).

Ảnh phỏng vấn tại bản Tám Ba, xã Phiêng Luông, huyện Mộc Châu (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La), tháng 7 năm 2024

          Còn với dòng họ Bàn của ông Bàn Văn Liền ở bản Suối Khem, xã Phiêng Luông (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La) thì trước đây khi trưởng họ còn ở Phú Thọ không tổ chức Lễ Hạ Niên (Púng Hiéng) khi ông Bàn Văn Liều ở Phiêng Đón làm trưởng họ thì cháu trai của ông Liều cứ ngủ mơ và nói “Tùm tùm moong” mô phỏng tiếng trống chiêng trong lễ Púng Hiéng, dòng họ Bàn nhận định là thần linh truyền tải mong muốn được tổ chức lễ Púng Hiéng, và từ đó tổ chức lễ này.

          Như vậy, việc tổ chức lễ hội Púng Hiếng có liên quan mật thiết đến sự phát triển của dòng họ, sinh nhiều con trai, khỏe mạnh và có kinh tế để tiếp tục duy trì hay không vì vai trò của người đàn ông trong lễ hội này rất lớn, từ thầy cúng, trưởng họ, những người nhảy các điệu siêu panh, xuất panh, siêu hiéng đều là đàn ông.

          2. Phân loại Lễ hội Púng Hiéng

          Theo nghiên cứu ban đầu, có 2 loại Púng Hiéng là Púng Hiéng lụn và Púng Hiéng siêu.

          Theo phân biệt của ông Bàn Văn Liền bản Suối Khem, xã Phiêng Luông (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La), nếu Tết Hạ Niên Púng Hiéng được tổ chức 3 năm 1 lần liên tục thì gọi là Púng Hiéng siêu.

          Nhưng rất nhiều dòng họ có thể khất với tổ tiên tổ chức Púng Hiéng khi có đủ điều kiện kinh tế và nguồn lực con người nên sau nhiều năm mới tổ chức 1 lần, hoặc như dòng họ của ông Triệu Văn Dần ở bản Chiềng Khòng, xã Nà Mường cách 2 năm không tổ chức đến lúc tổ chức sẽ làm 3 năm liên tiếp và ngày Siêu Hiéng của lễ năm đầu là vào mùng 2, năm thứ 2 vào mùng 4, năm thứ 3 vào mùng 6 thì đều được gọi là Púng Hiéng lụn.

          3. Sự khác biệt về lễ vật

          Về số lượng cây mía, cây tre, một trong những điều rất đặc biệt của lễ Púng Hiéng này là hình ảnh cây tre, cây mía được đặt ở khu vực bàn thờ. Không chỉ có ý nghĩa tượng trưng cho cây sấu và cây trò chỉ là những loại cây gắn bó chặt chẽ với đời sống của người Dao.

          Dòng họ của ông Bàn Văn Lồi, Tặng Quốc Khánh tại bản Phiêng Đón xã Tân Lập (nay là xã Tân Yên, tỉnh Sơn La),  dựng 6 cây tre, 6 cây mía.

          Dòng họ của ông Bàn Văn Liền và ông Đặng Xuân Khoa bản Suối Khem, ông Triệu Văn Tuấn bản Chiềng Khòng (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La) lại dựng 4 cây tre, 4 cây mía ở bàn thờ.

          Dòng họ của ông Đặng Văn Kỳ bản Sằm Nằm (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La) lại chỉ dựng 2 cây tre, 2 cây mía ở bàn thờ trưởng họ.

          Trong ngày kết thúc lễ Siêu Hiéng có phần hạ cây chia lộc cho nhân dân, người tham dự lễ được may mắn. Họ quan niệm rằng 2 cây ở bàn thờ trưởng họ (Hung lầu) là của gia chủ, còn các cây ở bàn thờ thành hoàng là của những người trong họ và nhân dân trong bản, ngoài bản. Theo lời kể của các thầy mo và trưởng họ, trước đây người Dao Tiền chỉ dựng 2 cây tre, 2 cây mía, nhưng theo thời gian tổ chức, cứ mỗi lần dòng họ muốn xin tổ tiên thần linh những việc lớn thì phải hứa (xin khất) với tổ tiên, thần linh rằng nếu họ đạt được mong muốn, điều ước lớn lao đó thì sẽ tăng lên 4 cây tre, 4 cây mía, và xin tiếp lại tăng lên 6 cây tre, 6 cây mía. Điều này cho thấy sự linh thiêng của nghi lễ cũng như sự tôn trọng thần linh của người Dao, họ có sự cố kết cộng đồng mạnh mẽ, sự nhất quán trong quan niệm tâm linh và sợi dây liên kết giữa tổ tiên và con cháu rất sâu sắc.

Hình ảnh bàn thờ, lễ vật trong lễ Púng Hiéng

          Lễ vật là thú rừng - Thiên nhiên có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống không chỉ dân tộc Dao mà các dân tộc khác và lễ vật là thịt thú rừng cũng không thể thiếu được trong bàn thờ Hang húa tàn khi tổ chức Púng Hiéng. Thịt thú rừng sấy khô được dùng làm lễ vật thường là thịt chuột rừng hoặc con sóc, tuy nhiên, tại bản Chiềng Khòng, xã Quy Hướng (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La) đối với dòng họ ông Triệu Văn Tuấn (62 tuổi) trước đây họ dùng thịt nai, hoẵng để thay cho thịt lợn của ngày Khoi hiéng. Việc săn được thú rừng lớn thể hiện được tài nghệ săn bắn của người đàn ông Dao, họ đã trân trọng đặt lên bàn thờ vào lễ Púng Hiéng. Đây cũng là biểu hiện rõ rệt của quan niệm về tín ngưỡng đa thần, thờ thần rừng của họ. Sau này việc săn được hươu, nai, hoẵng là vô cùng khó khăn nên họ đã sử dụng lợn để thay thế. Người Dao không sử dụng bò, trâu và dê trong thờ cúng vì trong đám ma của người Dao, sau khi đã bày biện lễ vật, thầy cúng sẽ dắt bò vào để xem lễ vật, điều này cho thấy trâu bò là con vật thiêng và thịt bò không được xem là lễ vật, nếu có mổ bò cũng chỉ để ăn bên ngoài, không được phép đặt lên bàn thờ. Ông Triệu Đức Ngoan: “Người Dao không phải ai cũng có trâu bò mà thờ cúng, con lợn thì nhà ai cũng có, lễ vật mà lớn quá thì không đủ điều kiện để tổ chức đâu.”

Ảnh phỏng vấn ông Triệu Đức Ngoan - bản Bó Hoi, xã Quy Hướng, huyện Mộc Châu (nay là xã Đoàn Kết, tỉnh Sơn La), năm 2024

          4. Tổ chức Hậu Hiéng

          Trong các buổi khảo sát điền dã điểm, tại bản Bó Hoi, xã Quy Hướng, đoàn công tác được phỏng vấn ông Triệu Đức Ngoan - trưởng họ Triệu và được biết đến một lễ cúng dòng họ hàng năm của người Dao là Hậu Hiéng.

          Cũng giống như khi tổ chức Púng Hiéng, ông Triệu Đức Ngoan và những người trong họ cũng chuẩn bị đầy đủ lễ vật và bắt đầu cúng Khoi Hiéng (Mở Tết) từ ngày 29 Tết, cúng đêm 30 “Thúi chít nháng chổng” xong cả dòng họ sẽ chỉ xòe “lả miên” đoàn kết và ăn uống giống như vui Tết chứ không có “Xuất panh”, “Siêu panh” và cũng không có ngày Siêu Hiéng kết thúc. Những dòng họ chỉ tổ chức Hậu Hiéng thì các gia đình trong dòng họ không phải đóng góp mà do gia đình trưởng dòng họ đứng ra lo liệu hết.

          Quy mô của lễ Hậu Hiéng này tuy nhỏ nhưng hàng năm tổ chức tại nhà trưởng dòng họ có thể thấy được sự quan tâm của dòng họ đối với tổ tiên, sự biết ơn, nhớ đến nguồn cội của mình và những mong muốn của họ trong một năm mới tốt hơn, may mắn hơn, con cháu được mạnh khỏe, mùa màng bội thu.

                   5. Tạ ơn khi đạt được cầu xin, mong muốn

          Trong một cuộc phỏng vấn khảo sát tại bản Tám Ba, xã Phiêng Luông, nhóm tác giả được gặp bà Lý Thị Hải, bà cho biết dòng họ của mình trưởng họ ở huyện Đà Bắc, Hòa Bình nên cứ có tổ chức Púng Hiéng là vợ chồng bà và các con lại mang tiền hoặc gạo, rượu đến góp lễ và tham gia, đối với bà thì việc tham gia lễ là để được may mắn, khỏe mạnh. Ngoài ra, có người còn xin được sinh con theo ý muốn, có 2 người là Lý Văn Hạnh và Lý Văn Bun là anh em ruột cùng nhà đều đẻ 2 người con gái nên muốn xin con trai. Vào ngày trưởng họ làm Púng Hiéng họ đến góp lễ và cầu xin thành tâm, năm đó cả 2 người đều có con trai, đến lễ Hạ Niên Púng Hiéng liền sau đó họ phải tạ lễ thần linh gồm: 1 con lợn khoảng 30kg, 10kg gạo nếp, 10 lít rượu, nếu có điều kiện có thể tạ thêm tiền nữa. Người con trai cả đó được đặt tên tiếng Dao là Lý Văn Ton (nghĩa là con cả).

          Púng Hiéng tồn tại trong cộng đồng người Dao từ rất lâu đời họ tin tưởng rằng những lời cầu xin đã được thần linh hồi đáp, linh ứng, cuộc sống được mạnh khỏe, bình an, con đàn cháu đống nên đến nay nhiều dòng họ vẫn giữ gìn và tổ chức.

          ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA LỄ PÚNG HIÉNG (TẾT HẠ NIÊN)

          Từ điền dã dân tộc học, nhóm nghiên cứu được phỏng vấn, quan sát tham gia trên địa bàn các bản có người Dao Tiền sinh sống, có thể thấy được giá trị, ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật của lễ hội này, đây là một trong những lễ hội được đồng bào lưu giữ tốt trong cộng đồng và cần được bảo tồn, phát huy nhiều hơn nữa. Xuất phát từ mong muốn của chính cộng đồng và những đề nghị của các già làng, trưởng bản, nhóm nghiên cứu đề xuất một số giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của lễ Púng Hiéng (tết Hạ Niên) như sau:

          Một là, chính quyền địa phương ủng hộ và khuyến khích đồng bào dân tộc Dao học, truyền dạy tiếng nói, chữ Dao cổ, đặc biệt là truyền dạy các bài hát “xiên phông miên dung”, “xiên nhuồn miên dung” trong lễ hội này. Đây là những bài hát hay, nhân văn, thể hiện được tính cộng đồng, kể về sự kính trọng đối với thần linh, tổ tiên, bố mẹ, ông bà đã khuất cần được truyền dạy và lưu giữ.

          Hai là, đối với các già làng trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng cần được quan tâm xây dựng hồ sơ xét công nhận Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể để tôn vinh, động viên kịp thời những người nắm giữ và trao truyền di sản. Đồng thời, cho thế hệ trẻ thấy được sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước đối với những người hiểu biết sâu sắc về phong tục, tập quán của dân tộc, từ đó có ý thức cùng chung tay phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc mình.

          Ba là, Kết quả của những nghiên cứu, sản phẩm khoa học về người Dao cần được đóng quyển, in ấn thành sách với nội dung hấp dẫn, dễ đọc, dễ hiểu và đưa về địa phương cho nhiều trẻ em người Dao cũng như dân tộc khác được tiếp thu và tuyên truyền rộng rãi đến nhiều người hơn. Có thể phát hành những tài liệu này ở các điểm du lịch hoặc nhà văn hóa bản.

          Bốn là, tổ chức trải nghiệm, quảng bá các di sản của dân tộc Dao tại Bảo tàng và Thư viện tỉnh Sơn La - cầu nối, đưa di sản đến với đông đảo khách du lịch qua các chương trình trải nghiệm văn hóa dân tộc, phát các video, hình ảnh về nghi lễ hoặc thông qua các buổi giáo dục tuyên truyền cơ sở và tại Di tích.

          Trên đây là một số ghi chép của đoàn công tác đã tổ chức điền dã, khảo sát về lễ Púng Hiéng (Tết Hạ Niên) của người Dao Tiền tại huyện Mộc Châu tỉnh Sơn La năm 2024. Những vấn đề dân tộc học đặt ra trong lễ hội từ tính thống nhất đến khác biệt đều rất thú vị và cần nhiều nghiên cứu hơn nữa để có thể phát huy được giá trị của nghi lễ đặc biệt của cộng đồng. Cần phải đẩy mạnh việc tuyên truyền, quảng bá và sâu hơn nữa là làm sao để tất cả người Dao đều hiểu biết rõ về lễ hội và cùng chung tay tham gia, gìn giữ, thấy được giá trị tốt đẹp của di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc này./.

Một số hình ảnh lễ Púng Hiéng (Tết Hạ Niên) của người Dao Tiền

Chị Đặng Thị Hiền, bản Piềng Sàng giã gạo chuẩn bị bột làm bánh “mai clấu piêu” trong lễ hội Púng Hiéng

Gắn bánh “mai clấu piêu” lên cây tre (tượng trưng cho cây sấu) trong lễ hội Púng Hiéng

Bàn thờ trưởng họ “Hiang húa tàn”(bàn cao) và “Chiêu miên” (bàn nhỏ) của người Dao Tiền  trong lễ hội Púng Hiéng

8 người nhảy “xuất panh” (xuất quân) xua đuổi tà ma, cái xấu

8 binh sĩ nhảy “siêu panh” (thu quân) mang điều may mắn, tốt đẹp về

Lường Ngọc Ánh - Phòng nghiệp vụ Bảo tồn - Bảo tàng